ЛӦСЬЫДЛУНА КЕРКА КЕРЕМ · Г.И.Канев

Лӧсьыдлуна керка керем. КАНЕВ Г.И. - Печора: Печорское время, 2008.
Научно-популярное издание,  КАНЕВ Геннадий Иванович, инженер-строитель.
© Канев Г.И. 2008 © Оформление. МУП "Издательство "Печорское время", 2008.
ISBN 978-5-9901500-2-7.

Ӧні коми йӧз зэв этша лыддьӧны комиӧн художественнӧй литературасӧ, да весиг газет-журналсӧ. Коми кылыс ӧдйӧ вошӧ. Мед кыдзкӧ надзӧдны, а, гашкӧ и, дзикӧдз бырӧдны татшӧм лӧкторсӧ, колӧ вӧчны уна, зэв окта да тӧдчана мераяс.

На лыдын коми войтырлы быдлунъя кӧлана литература: кыдз аслыд бурдӧдчыны, кыдз овны этша сьӧмӧн, кыдз асьтӧ дорйыны, кыдз овмӧсӧн вӧдитчыны, кыдз озырмыны, кыдз власьтӧ сюрӧдчьны, кыдз стрӧитны аслыд ӧнія кадлы лӧсялана, лӧсьыдлуна керка, да с.в. Татшӧм мӧвплы и сиӧма тайӧ небӧгыс.

ЮРИНДАЛЫСЬ
· Водзкыв. · Керемысь кывкудтор.
· Важся керкаяс йылысь
· Кытчӧ да кыдз сувтӧдны керкатӧ
· Мыйысь тэчны стынъяссӧ
· Керемын физикалӧн мукӧд
тӧдчана петкӧдчӧмьяс
· Кӧдзыдӧн пыктысь мусин йылысь
· Керка подув
· Гӧбӧч (пагрем)
· Мед ӧшиньыд оз куржайт

· Сісьмӧмысь видзӧм
· Сотчӧмысь виччысьӧм
· Медся кӧлана чорзян коланторъяс
· Юан ваӧн могмӧдӧм
· Асмогасянін вӧчӧм
· Ванна да душ лӧсьӧдӧм
· Сӧсва нуан тэчасъяс
· Керка шонтӧм
· Пач тэчӧм
· Шоныдкыскан.
· Строительный словарь

ВОДЗКЫВ

Коми йӧз, пыр этшаджык лыддьӧ художественнӧй литература. Но ӧнія олӧмын эм на уна сэтшӧмтор (художественнӧй литература кындзи), мый йылысь коми йӧз радпырысь лыддяс комиӧн. Сетшӧмтор лыдын — ас керка стрӧитӧм.

Ӧні сиктын ас керка стрӧитӧны оз этша. Но быдӧн стрӧитчӧ кыдз кужӧ да вермӧ, лӧсьыдлунтӧг.

Тайӧ коми небӧгыс стрӧитчӧмын да строительство кузя коми кыввор лӧсьӧдӧмын, позьӧ шуны, медводдза на матыстчӧм. Коми кывлы лӧсявтӧм "строительство" торъя кыв тані вежӧма "КЕРЕМ" кыв вылӧ.

Тайӧ торъя кылыс артмӧма коми сёрнисикасысь. Сылӧн медводдза вежӧртасыс КЕРӧм, ВӦЧӦМ, КЕРЙЫСЬ СТРӦИТӦМ вежӧртасъяс, кытысь, бӧрынджык, артмӧма монголъяслӧн "КЕРЕМ" (крепость) кыв. А нӧшта на сёрджык — "роч" КРЕМЛЬ.

Сідзкӧ, бӧр босьтӧм "КЕРЕМ" кыв — зэв важся, зэв тӧдчана да, позьӧ шуны, "заслуженнӧй" коми кыв.

Ӧнӧдз на керемын кывкудйыс эз вӧв сӧвмӧдӧма. Мӧдарӧ на: небӧгъясын да, торйӧннин, информациялӧн став юӧртанын, керем кузя унджык торъя кылыс вӧлі коми ногӧн шуӧм роч кыв. Керем кузя уна коми торъя кыв ӧнӧдз вӧлі нин вунӧдӧма. Диалектъясын сэтшӧм кывъясыс кольӧмаӧсьна, шуам, ведра "пыдди" изьватас шуӧ "ватлан".

Выль коми неологизмъяссӧ вӧчӧма коми сёрни подув вылын. Вежлалӧма, медсясӧ, сэтшӧм роч кывъяс, мыйяс оз лӧсявны коми кывворлы. Сідз, коми кывлы лӧсявтӧм "штукатурка" торъя кыв пыдди аддзӧма быдӧнлы гӧгӧрвоана "ЛЯТИСЛӦЙ", "арматура" кыв вежӧма "КӦРТСӦН" кылӧн, да с.в.

Сы вӧсна, мый "электрический ток" фразалӧн вежӧртасыс, прӧстаджыкакӧ, "электронъяслӧн визувтӧм", дженида артмӧма "ЭЛЕКТРОНА ВИЗУВ" либӧ "ЭЛЕКТРОВИЗУВ".

Тайӧ ичӧтик небӧгас пыртӧма, медсясӧ, сэтшӧм мӧвпъяс, мыйяс абуӧсь роч небӧгъясын, либӧ шоча гижлӧны.

Ми олам оні ХХІ-ӧд нэмын нин. Воис кад, кор колӧ думыштны да вӧчны коми сикт-грездса быӧ керкалы Америкаын да Европаын кодь жӧ лӧсьыдлун. Ми ӧд нинӧмӧн абу лёкджыкӧсь сэтчӧс олысьясысь.

Тайӧс он вермы вӧчны выль коланторъястӧг, водопроводтӧг, сӧсва нуан тэчастӧг, ваннатӧг (душтӧг), керка шонтан ӧнія кадлы лӧсялана тэчастӧг, электрона визувтӧг да биарутӧг.

Тайӧс небӧгсӧ лыддьӧм бӧрын быд ютӧм морт аслыс вермас вӧчны лӧсьыдлуна керка. Колӧ сӧмын зільӧм да неуна кужӧм. Та вылӧ и гижӧма тайӧс небӧгсӧ.

Тайӧ небӧгыс восьтӧ коми кыв видзӧмын да сӧвмӧдӧмын выль туйвизь: коми йӧзлы быдлунъя коланторъяс йылысь гижӧм небӧгъяс. Шуам, лекарствотӧг бурдӧдчӧм, градвыв пуктас быдтӧм, ассьыд инӧдъяс дорйӧм, асьтӧ дорйӧм, этша нажӧткаӧн бергӧдчӧм, ас керка керем да с.в..

Небӧг кузя став лёкӧдӧмсӧ, вӧйпӧдӧмсӧ, вежӧмсӧ да содтӧмсӧ, аттьӧалӧмӧн босьта татшӧм оланінӧ:
169600 Печора кар, Калинин улича, 6-ӧд керка.
КАНЕВ Геннадий Иванович, инженер-строитель.

*   *   *

КАНЕВ Геннадий Иванович. Ленинградса инженерно-строительный институт 1958-ӧд воын помалӧм бӧрын уджаліс Печораын коммунальной овмӧс стрӧитӧмын, "Орггрансстролӧн" НИС-ын, Райсӧветса архитектура юкӧнын юралысьӧн, 18 во дорӧ зілис Печораса параходствоын капитальнӧй строительство юкӧнса начальникӧн, кӧні сы дырся кадӧ вӧліны Параходстволӧн историяын медся ыджыд капвложениеяс. Вӧлі помалӧма Печораса портлӧн 1-й ӧчередьыс, дзоньнас стрӧитӧма мӧд ӧчередьсӧ, портын сувтӧдӧма 25 портальной кран, выльмдӧма кӧрттуй вывса Предпортовая станция, Печораса РЭБ-ын цехъяслысь блок, да выльмӧдӧма слип, ГПТУ-4 комплекс, спортлӧн вартчан бассейна корпус (ӧнія "Дворец спорта"), Печораын уна олан да соцкультбыт керка, биа руӧн могмӧдӧма став водзджык стрӧитӧм олан керкасӧ (сюрсысь унджык), Троицко-Печорскын, Лемтыбӧжын да Щельяюрын стрӧитӧма уна разнӧй объект.

Лэдзӧма брошюраяс: "Как быстрее запомнить коми слова" (1998 и 2005), "Керемысь комиа-роча да роча-комиа кывкуд" (2006), "Плотник — отличная специальность" (2006), "Легко запоминающиеся коми слова" (2008), публицистика.

КЕРЕМЫСЬ КЫВКУДТОР

Ас сьӧктаӧн бергалӧм гравитационная циркуляция

Бала проект

Бетон лу форма, опалубка для бетона

Бипольк электролампочка

Вайӧткан напорный насос

Ва кутан слӧй водоупорный слой

Вакыскан всасывающий насос

Вальді гипс, алебастр

Ва паськалан доз расширительный бак

Ватлан ведро

Ваысь видзан колантор гидроизоляционный материал

Вевт крыша

Вевт кыш кровля

Везъя график сетевой график

Верманлун энергия

Веськыд пельӧс внутренний прямой угол (90 градусов)

Веськыд рӧч наружный прямой угол

Вожасян кӧрӧбка разветвительная коробка

Вынйӧр мощность

Выя вап масляная краска

Гыркс труба

Дась кӧрта бетон сборный железобетон

Енэжтаса горизонтальный

Енэжтасалун горизонтальность

Закод гу выгребная яма

Ин место

Инӧд право

Каржа гравий

Керем строительство

Керемав строй, построй

Керем дырся кад продолжительность строительста

Керем панны начать строительство

Керка чужӧм-бан главный фасад

Керка лӧсьыдлун благоустроенность дома

Кизертан конденсатор пара

Колантор материал

Корп каркас

Кота 1. форма, 2. опалубка для бетона, см. тж. бетон пу

Котасёй кирпич, формованный кирпич

Кӧдзыдӧн пыктысь мусин морозно-пучинистый грунт

Кӧдзыдӧн польдысь (дундысь) мусин то же

Кӧйдӧм ва босьтан обратка в системе отопления

Кӧрта ӧтторъя бетон монолитный железобетон

Кӧртсӧн тонкая арматура

Куржа иней, изморозь

Кышасутуга изолированный провод

Ляти слӧй штукатурка

Момга торф, то же, что трунда

Мудӧг обваловка, то же, что мудӧд

Муторъя территория, участок

Окта колантор эффективный материал

Ӧтторъя бетон монолитный бетон

Пакмӧдан испаритель

Посни дзав дрань штукатурная

Посни тӧщӧ мелкие поры

Пӧлӧбка плоская дощатая опалубка (для кровли или бетона)

Пӧлӧн песӧм обшитый досками (то же, что пӧлӧн кышӧм)

Пӧсь ва сетан подающая труба в системе отопления

Пу керка тшак настоящий домовый гриб

Розятка электророзетка

Сибӧдны-топӧдны ӧшинь герметизировать окно

Сӧсва канализационная вода, сточная жидкость

Стын стена

Сынӧд вежны провентилировать помещение

Сынӧдӧктан воздухосборник

Турас объём

Тшупны керка начать строительство дома, поставить сруб

Тшын туй дымоход

Тэчас конструкция, устройство

Увтаса-мылькъяса рельеф местности

Чорзьӧм ньӧжмӧдан колантор замедлитель схватывания

Шоныд кутан колантор теплоизоляционный материал

Шоныдкыскан тепловой насос, холодильник

Шоныд петкӧдӧмлы водзсасьӧм сопротивление теплопередаче

Шоныд сетан гыркс подающая труба в системе отопления

Электровизув (электрона визув) электрический ток

Янсӧдан тэчас ограждающая конструкция

*   *   *

ВАЖЪЯ КЕРКАЯС ЙЫЛЫСЬ

Коми муным абу шоныд, 40 градуса кӧдзыдыс — абу жӧ шоч. Дерт, уна сюрс во сайын ӧдвакӧ овлім тані жӧ.

Сидзкӧ нӧ, кӧн ми овлім важӧн? Польшасянь вӧвлӧм Югославияӧдз пӧшти быд канмуын эм гидронимъяс да топонимъяс, мыйяс вуджӧдсьӧны сӧмын коми кыв вылысь. Новгӧрӧдса муяс вылын, кор сэтчӧ воӧмаӧсь рочъяс, найӧ вӧдитчӧмаӧсь коми кывъясӧн: гӧрӧд (узел пересечения дорог, город), вот (налог), вира (вираӧн виӧмысь штраф), вотчана (вотчина), вече (вӧчӧ) да уна мукӧдӧн. Латин да коми кывъяс, вӧлӧмкӧ, рӧдвужа кывъяс жӧ: латина-комиа ӧткодь кывсӧ аддзӧма 130 гӧгӧр кыв. (На пиысь и ме аддзи некымынӧс:). Аддзӧмаӧсь и Иран кывкӧд 60 кымын ӧткодь коми торъя кыв да кыввуж. Шӧр нэмъясӧ вӧвлӧма буртас войтыр. Ӧні на эм важся жӧ Изьватас войтыр (тас — войтыр, морт, кыв). Наысь неылын олӧмаӧсь мӧд бур войтыр — Удмурт (коми кыв вылӧ вуджӧдсьӧ "бур морт").

Сідзкӧ, бур тас да бур морт — рӧдвужа йӧз, и ми овлӧмаӧсь уна лунвылынджык ӧніяысь.

Роч топонимист М.Г.Савицкий гижӧ, мый коми йӧзлӧн прарӧдинаыс вӧлӧма Москва гӧгӧрса да волго-окскӧй регионъясын. Сэні ми, медсясӧ, ассимилируйтім воӧм войтыркӧд, а этшаджыкыс мунім войвылӧ, ӧнія коми му вылӧ.

Сы вӧсна, коми йӧзлӧн ӧні абу ни ӧти зэв важся архитектурнӧй паметник. Кӧнкӧ, гашкӧ, и воліны, но ми сэн абуӧсь нин. Тан ми олам абу жӧ этша, но пу керкаыс оз зэв дыр сулав, 300 вӧысь этшаджык.

Лунвылысь воӧм коми йӧз, дерт, корсисны сетшӧм юрсюянін, кӧні позис эськӧ кокниаджык тӧвйыны кӧдзыд тӧвъяссӧ. И сэтшӧмсӧ вӧлі адзӧма, да стрӧитӧма уна. Мый абу на сотчӧма да сісьмӧма, гашкӧ, кольӧма сӧмын Изьваын, Мокчойын, Сизяыбын, да Изьва районса мукӧд сикт-грездын, а сідзжӧ Уса районса Нӧвик-бӧж сиктын, да Удораса Важгортын да мукӧдлаын. Тайӧ сиктъясас оні на эмӧсь 2-3 судта ыджыд мича пӧлӧнпесӧм керкаяс. Налӧн чужӧм-банас 12...14 ӧшинь (Видзӧдлӧй 1-й серпас вылӧ).


1-ӧд серпас. Важъя керка-карта: а) керка чужӧм, 6) 1-1 кузя вундас. 1 — олан жыръяс; 2 — кумъяс; 3 — турун видзан лӧс да пытшкӧсса соддор; 4 — гид-карта; 5 — гид-картасянь посводз; 6 — гид-карталӧн коридор; 7— звӧз.

Но медся тӧдчанаыс налӧн сыын, мый ӧти вевт улын меститчӧма уна сикас функцияа жыр: олан жыръяс, гид-карта, турун видзан лӧс, пес видзан лӧс, чери-яй видзан кум, тшак-вотӧс видзан кум да гӧбӧч, кӧлуй видзан кумъяс да с.в. Сӧмын пывсян да бурня торйӧн. Тайӧ керкаясыс ӧнія Дом-комплексъяслӧн, позьӧ шуны, прообразъяс.

Но лӧсьыдлуныс сэтшӧм керкаяслӧн оз тырвыйӧ лӧсяв ӧнія корӧмъяслы. И оні олан керка культураын, позьӧ шуны, ми ылӧ бӧрӧ нин кольӧмаӧсь Европаысь, Америкаысь да мукӧд водзмӧстчӧм инъясысь.

Татшӧм лоӧмторйын, мед вӧтӧдны найӧс, пыр колӧ вӧчны, вӧдитчыны медся водзмӧстчӧм выльторъясӧн. Шуам, выль ногӧн керка шонтӧм, быдлунъя шоныд ваӧн да уна мукӧд выльторйӧн пӧльзуйтчӧм, медся выль коланторъясысь выль ногӧн керкаяс керем да с.в.

*   *   *

КЫТЧӦ ДА КЫДЗ СУВТӦДНЫ КЕРКАТӦ

Печера гӧгӧр, да и лунвылынджык на, тӧвнас (тулыслань) пӧльтӧ, медсясӧ, лунвыв тӧв, а тулыс-гожӧмнас — медсясӧ — войтӧв, чигирин. Та вӧсна, лым толаяс артмӧны тадзи: тӧв саяс толаяс медся ыджыдӧсь — стрӧйба бердсянь войвывлань; стрӧйбалӧн лунвыв бӧк бердсьыс тӧлыс лымсӧ нуӧ, да сы вӧсна сэні лымйыс этша. Лымсӧ тэчӧ кымынкӧ метра лунвылӧджык. Тулысын, шондіа лунӧ, лунвыв бӧкас кос му, да весиг, позьӧ пасьтӧг гожсьыны, а войвыв бӧкас — ыджыд тола да чигирин кӧдзыд тӧв. Лунвыв бӧкас тулысыс да гожӧмыс, быттьӧкӧ, водзджык воӧны.

Сідзкӧ, керка керемалӧм панігӧн медся тӧдчанаторйыс — шонді да чигирин, и ковмӧ быд шонді югӧрсӧ "кутавны" и чигиринысь сайӧдчыны.

Керка тшупанін бӧрйигӧн ставсӧ тайӧс колӧ тӧдвылын кутны.

Медводз колӧ, мед керкаыс сайӧдіс войтӧлысь градтӧ, да и ставнас муторъятӧ. Муторъя вылын мукӧд стрӧйбаяс войтӧвсьыс мед сідзжӧ сайӧдасны. Колӧ, мед керка чужӧм-баныс сідзжӧ видзӧдас лунвылӧ. Зэв бур, кор ӧшиньяс видзӧдӧны асыв, лунвыв да рытыввыв. Лӧсьыд, кильчӧ одзӧсыс кӧ сідзжӧ бергӧдӧма лунвылӧ. Сэк кильчӧсӧ да пыран ӧдзӧссӧ оз пырзьӧд.

Медся бур, муторъяыд кӧ кос да лунвылӧ пӧката.

Васӧд кӧ муыд, гашкӧ, колӧ вӧчны канава либӧ дренаж, видзӧдлыны, кытчӧ бокӧ позьӧ лэдзны васӧ. Дренажсӧ вӧчӧны гырысь изйысь да каржаысь, либӧ асбеста цементысь розьӧдлӧм гырксъясысь. Некытчӧ кӧ лэдзны васӧ — муторъятӧ ковмас кыпӧдны. Торйӧн нин улыс инъясын, мед оз босьт ытваыс. Кӧть ӧтчыд кӧ керкатӧ босьтлас ытва — керкаыд вермас ӧдйӧ сісьмыны.

Муторъя веркӧссӧ колӧ шыльӧдны бульдозерӧн. Муторъялысь увтаса-мылькъясасӧ позьӧ сідз вӧчны, кыдз аслыд колӧ: керкаыд мед вӧлі мыльк вылын (кӧть кутшӧм мусин вылын), весиг муторъятӧ лунвылӧ пӧкатаӧн вӧчны.

Керка подув вӧчӧм панігӧн колӧ муртавны став стын кузьта-пасьтасӧ, став рӧч-пельӧссӧ. Му веркӧсыс кӧ енэжтаса, веськыд рӧчсӧ позьӧ аддзыны прибортӧг: Пифагорлӧн теорема серти. Ӧти катет мед вӧлі 3 метра, мӧдыс — 4 метра, гипотенузаыс мед лоис 5 метра. Татшӧм кузьтаясӧн мурталӧмысь стӧчджыкыс нинӧм абу. Нӧшта прӧверитны позьӧ диагональяс мурталӧмӧн: мед налӧн кузьтаыс вӧлі ӧткодь. Сідз пуктӧмӧн веськыд рӧчъяс артмӧны сӧмын строга енэжтаса веркӧс вылын.

Му веркӧсыс кӧ абу енэжтаса, пӧката — тадзи жӧ мурталӧмӧн став рӧч-пельӧссӧ лоӧ дзугӧма (оз лоны веськыд рӧчаӧсь). Та понда пӧката му вылын ковмас сувтӧдны енэжтаса ӧтвылнаа маегъяс. На вылнаын и колӧ муртавны рӧч-пельӧссӧ. Стынъяслысь став осьяс костсӧ сідзжӧ колӧ муртавны ӧтвылна енэжтасаын.

Енэжтас корсигӧн видзӧны, медсясӧ, уровень. Но сійӧ кӧ абу — колӧ вӧчны ватерпас. Ас карӧм ватерпасыс нинӧмӧн абу лёкджык уровеньысь, сійӧ сэтшӧм жӧ стӧч.

Ыджыдкодь керка керем панігӧн керка ин гӧгӧрыс вӧчӧны столбъясысь да ӧти вевся пӧвъясысь потшӧс (обноска). Обноскасӧ вӧчӧны сэні, кӧн эмӧсь стынъяслӧн осьяс. Осьясӧдыс позьӧ нюжӧдны сутуга, либӧ шӧрт. Сідз кокниджык вӧчны керка подувсӧ стӧча бала серти. Медся коланаыс: потшӧслӧн вылыс дорыс мед вӧлі енэжтаса. Енэжтасалунсӧ вӧчӧны уровеньӧн либӧ ватерпасӧн (ыджыд стрӧйбаяс панігӧн тайӧс вӧчӧны нивелирӧн). Енэжтаса вылнасӧ позьӧ "лыйлыны" нивелирӧн моз жӧ.

Енэжтаса обноскасянь сувтса рейкаӧн кокни муртавны керка подувлысь кӧть кутшӧм вылна.

*   *   *

МЫЙЫСЬ ТЭЧНЫ СТЫНЪЯССӦ

Мед шоныд лоис керкаыд, колӧ медым стыныс эз ло векниджык татшӧм кызтаясысь (Печора районын): котасёй (кирпич) — 77 см, газӧ – пено (ячеистӧй) блокъяс — 40...60 см, керамзита бетонысь панельяс — 40 см, брус — 20 см, окта коланторъясысь — 10 см гӧгӧр.

Лӧсьыдлуна керка вӧчигӧн быть ковмас пыртны керкаад уна ва (шонтан трубаясӧн, кӧдзыд да пӧсь ваӧн).

Озджык повны ваысь: котасёйысь, блокысь да панельысь тэчӧм керкаяс.

Керкаыс медся лӧсьыд да дыр кежлӧ артмӧ котасёйысь тэчӧм. Но сійӧ и медся донаа сувтас. Сиктын керемавны сэтшӧмсӧ зэв сьӧкыд. Та вӧсна сэтшӧм стрӧйбаяс йылысь тані ме нинӧм ог гиж.

Медся ӧдйӧ позьӧ кыпӧдны керкатӧ панельясысь. Сетшӧм керкаыс оздджык сотчы, оз сісьмы, пучей оз сёй, дыр сулалас и. Панельысь тэчӧм уна патераа керкаын стыкъясыс тӧвнас паськалӧны, а гожӧмнас сибалӧны. Ичӧт ас керкаын сэтшӧмыс оз тӧдчы, да и йитӧсыс быттьӧ абу. Мед керкатӧ сувтӧдны, сӧмын колӧ техника.

Медся тӧдса пу керка лэптӧм. Кӧть керйысь, кӧть брусысь тшупӧм керка колӧ ывла вывсянь кышны пӧлӧн песӧмӧн (кышӧмӧн), либӧ асбеста цемент листъясӧн, либӧ выль коланторъясӧн (сэтшӧмыс оні уна вузассьӧ). Кышӧм керка, ӧти кӧ, мича, мӧд кӧ, стынъясыс век косӧсь. Медым стыныс оз кӧтась зерванас, керка кышӧдсӧ колӧ тувъявны сувтса рейкаяс вылӧ. Керка стыныс пуксьӧ, а рейкаыс оз. Сы вӧсна рейкалысь вылыс помсӧ колӧ тувъявны Кузьмӧс розь пыр, да тувйыс мед вӧлі розьлӧн вылыс помас. Кышӧдыс сайӧдӧ стынсӧ зэр ваысь. Кышӧд костӧ кӧ зэрваыс сюрӧ, либӧ керка пытшкӧсса ва руыс кӧ петас стын веркӧсӧ — стына-кышӧда костӧд ветлысь кос сынӧдыс васӧ пыр жӧ косьтас. Важӧн Изьва сиктын ӧти озыр кӧрвидзысь, мед нӧшта на шӧнӧдджыкӧн вӧчны керкасӧ, стына — кышӧда костсӧ тыртлӧма кӧр гӧнӧн. Керкаыс зэв ӧдйӧ сісьмӧма. Мед стыныс оз сісьмы, сідзжӧ оз позь стынсӧ вевттьыны (стына — кышӧда костӧдыс) ва кутан коланторъясӧн (тольӧн, пергаминӧн, рубероидӧн).

Кос кӧ стыныс — шоныд и керкаыд. Пӧлӧнпесӧм керкалӧн стыныс сідзжӧ оз важмы зэрысь да шондіысь.

Колӧ шуны, мый пӧлӧнпесӧм керкаяс — миян важ пӧльяслӧн зэв тӧдчана гениальнӧй изобретение.

Но пу керкаыс абу дыр сулалысь стрӧйба. Сійӧ пуксьӧ, сісьмӧ, вермас и сотчыны. Омӧль мусин вылын керкаыс улӧ-вылӧ ветлӧ, пӧлӧнтчӧ. Сэтшӧм жӧ пу щитъясысь тэчӧм керка.

Газобетонысь, ячеистӧй бетонысь вӧчӧм блокъяс — ӧнія кадся коланторъяс. Найӧс точӧны ки помысь, позьӧ пилитны, кӧрттув тувъявны. Найӧ оз сотчыны, оз сісьмыны, найӧс тэчны оз ков техника, найӧ шоныдӧсь, дыр сулалӧны, керкаыс артмӧ мича. Но тайӧ блокъясыс ӧдйӧ кӧтасьӧны, оз ӧдйӧ косьмыны. Сідзкӧ, найӧс колӧ сайӧдны зэр ваысь сзтшӧм жӧ кышӧдӧн, кутшӧмӧс вӧчӧны пу керкалы (шуам, асбеста цемент листъясӧн). Керка пытшкӧссяньыс найӧс колӧ вевттьыны цемент ляти слӧйӧн (мед керка пытшкӧсса васӧд руыс озджык кӧтӧд блокъяссӧ). Тадзсӧ и керкаыд дыр сулалас.

Стынъяс вӧчны оні эм и мукӧд, быдсикас, окта коланторйыс, шуам, пенополиуретан, пенопласт, поролон да мукӧд. Наысь керкатӧ позьӧ зэв ӧдйӧ кыпӧдны. Печера кар дорын котасёйысь керка стынлӧн кызтаыс, арталӧм серти, 77 см, а окта коланторйысь — сӧмын 10 см кымын! Кызтасӧ стӧчджыкаа колӧ артавны коланторлӧн шоныд петкӧдӧмлы водзсасян вермӧм серти.

Сэтшӧм коланторъясысь керкасӧ керемалӧм (подув вӧчӧм бӧрын) колӧ панны пуысь корп сувтӧдӧмсянь. Корпсӧ колӧ сідз сувтӧдны, медым сійӧ эз пӧлӧнтчы. Пӧлӧнтчӧмысь корп пытшкӧ сувтӧдӧны накӧса пыкӧдъяс. Быд стынӧ кык накӧса пыкӧд. Быд кык пыкӧдыс мед видзӧдасны воча, а оз ӧтарӧ. Сэсся корпас пытшкӧссянь керка гӧгӧрыс тувъяны, шпунта джодж пӧвъясысь, либӧ ДСП-ысь, либӧ гипсокартонысь, вежӧс. Ывласянь вежӧсас лемавны шоныд кутан окта коланторъя плитаяс. Плитаяс костъяссӧ колӧ тыртны, вевттьыны синтетика быгйӧн. Сы бӧрын ывласянь вӧчны пӧлӧнпесӧм. Кышӧдыс окта коланторсянь мед 2...3 сантиметрысь эз вӧв матынджык.

Пенополиуретансӧ позьӧ лемавны дась плитаясӧн, а позьӧ и резны вежӧс вылӧ кизьӧр шап (быг).

Кутшӧм-сюрӧ выль колантор зэв дука. Зэв дукасӧ керка пытшкӧсын бурджык абу видзны. Видзӧм коланторсӧ керка пытшкӧссянь колӧ шпаклюйтны, мавтны олифаӧн да выя вапӧн. Сӧмын сы бӧрын колӧ лемавны шпалерт (керка пытшкӧс шыльӧдігӧн).

*   *   *

КЕРЕМЫН ФИЗИКАЛӦН МУКӦД ТӦДЧАНА ПЕТКӦДЧӦМЪЯС

Колӧ тӧдны, мый йилӧн турасыс валӧн серти 4% вылӧ ыджыдджык. Сы вӧсна, ва босьтысь коланторъяссӧ кӧдзыдінын йиыс жугӧдлӧ. Колӧ, мед кынманінын кота сёй да ляти слӧй оз кӧтасьны.

Колӧ сідзжӧ тӧдны физикалӧн со кутшӧм петкӧдчӧм. Васӧд ру ли, мусин ва ли — найӧ пыр пырӧны, писькӧдчӧны, петӧны — кӧдзыдлань (миграция влаги к месту промерзания).

Из ли кӧрт, бетон ли кирпич, мусин либӧ стеклӧ — тайӧ ставыс кӧдзыд коланторъяс. Сынӧдысь васӧд ру пыр пуксьӧ на вылӧ (конденсация). Та вӧсна быдлаын, кӧні пу колантор инмӧ кӧдзыд коланторйӧ, пуыс вазьӧ да ӧдйӧ сісьмӧ. Сідзкӧ, кӧрттув, болт, жӧч, ляти слӧй, да ӧшинь стеклӧ кындзи, быдлаын, быть колӧ, пуа-кӧдзыд коланторъя костӧ пуктыны толь, рубероид, пергамин, либӧ некымын слӧй полиэтилен плёнка. Позьӧ пуктыны ваысь видзан мукӧд коланторъяс. Важӧн пӧльяс пуктылісны сюмӧд.

Му ваыс катӧ вывлань оз сӧмын кӧдзыдлань, но и мулӧн да коланторлӧн зэв пӧсни тӧщӧӧд. Сы вӧсна, кӧть кутшӧм коланторйысь вӧчан стынсӧ, керка подув вывті быть колӧ вольсавны ваысь видзан колантора кык слӧй.

Сэтшӧм коланторъяс вылӧ кӧ сувтӧдан пу керка — ваысь видзан коланторлӧн кык слӧй костӧ колӧ пуктыны шлаковата.

*   *   *

КӦДЗЫДӦН ПЫКТЫСЬ МУСИН ЙЫЛЫСЬ

Арнас, кор муыс пондӧ кынмыны, мусин ваыс писькӧдчӧ вывлань, кынмӧм му веркӧслань. Тадз, мусин пытшкас артмӧ йи бырӧд. Таысь кындзи, йиыслӧн турасыс, валӧн серти, 4 прочентӧн ыджыдджык. Сідз мусинлӧн турасыс (йи бырӧдкӧд ӧтлаын) ёнаа ыдждӧ. Мусиныс медся ёнаа ыдждӧ васӧд инъясын, да кӧні мусиныс сёй сора пӧсни лыа. Сэні мусьыс ваыс йизьӧ, пуксьӧ-лемасьӧ керка подулас, да кыпӧдӧ подувсӧ. Татшӧм мусиныс арсянь тӧвчӧжӧн кыпӧдӧ сідзжӧ сюръяяс, му пытшкӧсса мукӧд тэчасъяс да лэбувъяс, мыйяс сы вӧсна пӧлӧнтчӧны, потласьӧны.

Пыктысь мусинлӧн выныс зэв ыджыд сэк, кор ывлаас кӧдзыд (мый кӧдзыдджык — сы мый вынаджык).

Керка подув да кота сёйысь стынъяс потласьӧны, пу керка да сюръяяс пӧлӧнтчӧны сідзжӧ мусин сылігӧн, сы вӧсна, мый мусиныс бӧр сылӧ да пуксьӧ оз ӧтмоз быдлаті. Мусиныс бӧр сылӧ сӧмын юнь-юль тӧлысьясын.

*   *   *

КЕРКА ПОДУВ

Сы вӧсна подувсӧ колӧ пуктыны кос му вылӧ. Пыктысь му вылын сьӧкыд керкаяслы (кирпичысь, панельысь, блокъясысь) керка подув колӧ сувтӧдны мусӧ джудждаа кодйӧмӧн: Печера гӧгӧрын 2,6 метраысь джуджыдджыкаа (тӧвчӧжӧн кынмӧм му слӧйсьыс улӧджык). Печераысь лунвылынджык тайӧ слӧйыс 2 метра гӧгӧр.

Кӧдзыдӧн пыктысь муясын керка подувсӧ колӧ торйӧдны сэтшӧм мусьыс тадзи. Мед йиа муыс оз кынмы-сибды подув бердас, подув да мусин костсӧ, да отмостка увтіыс метра джын джуджда, колӧ тыртны кынмытӧм коланторйӧн, шуам, керамзитысь каржаӧн либӧ изшом пӧимӧн, шлакӧн. Позьӧ и прӧстӧ каржаӧн, но сійӧ кӧдзыд. Шлак либӧ керамзит видзӧны подувсӧ кӧдзыдысь, и подув бердса мусиныс озджык сідз кынмы, да озджык кыпӧд подувсӧ.

Но кор керкасӧ пуктӧны кос лыа либӧ каржа вылӧ — оз ков джудждаа кодйысьны — керка подувсӧ пуктӧны сӧмын 50 см улӧджык му веркӧссьыс. Тайӧ нормаыс — кирпичысь, блокысь, либӧ панельысь кыпӧдӧм керка подувъяслы.

Кӧть кутшӧм керка, кӧть кутшӧм мусин — подулыс мед пыксис топыд му вылӧ.

Пу керкалы, либӧ окта коланторйысь вӧчӧм керкалы, кос муын подувсӧ позьӧ джудждӧдны этшаджык (20...30 см сӧмын). Сӧмын шыръяс да крысаяс мед оз вермыны писькӧдчыны керка подув увтіыс.

Сэтшӧм керка подувсӧ позьӧ вӧчны гырысь изйысь, бетон блокъясысь, ӧтторъя бетонысь, бураа сотӧм топыд котасёйысь.

Мусиныс кӧ сёй сора пӧсни лыа, да васӧдінын — кокни керкалы подувсӧ колӧ вӧчны ӧтторъя кӧрта бетонысь (мед кӧдзыдӧн пыктысь мусиныс эз поткӧд подувсӧ). Кӧртсӧнсӧ водсӧн пуктыны 6...12 милиметраа кӧртысь. Подувсӧ вӧчны позьӧ и дась кӧрта бетонысь.

Кокни керкаяслы подув пыдди позьӧ видзны сувтса сувтӧдӧм асбеста цемент гырксъяс. Гыркссӧ колӧ тыртны бетонӧн. Сувтса гырксъяс костсӧ тыртны сідзжӧ бетонӧн (пӧвъясысь вӧчӧм кота тыртӧмӧн). Подув вылас пуктыны ваысь видзан колантор.

Бетонӧн тыртны позьӧ и писькӧдӧм скважина (буронабивнӧй свая). Мед сваясӧ оз орӧд кӧдзыдӧн пыктысь мусин, бетонас колӧ сюйны сувтса кӧртсӧн.

Скважинасӧ позьӧ писькӧдны трактор ли машана вылын сувтӧдӧм установкаӧн. Позьӧ и ки помысь.

Татшӧм сувтса подувъяссӧ вӧчӧны слабӧй мусинъясын. Джуджтаыс — 3 метра кымын (шуам, кыз слӧя момга подулӧдз).

Пу керкаяслы подувсӧ мукӧд дырйи вӧчӧны сідзжӧ пу столбъясысь, водсӧн пуктӧм керпомъясысь. Но татшӧм подулыс недьiр кежпӧ — ӧдйӧ сісьмас. Сісьмӧм бӧрас ковмас вӧчны уна дзоньталан удж, да уліас сюйны сісьмытӧм подув. Ковмас вӧчны уна ковтӧм удж.

Мед керка подувсӧ кӧдзыдӧн пыктысь мусин оз кыпӧд, колӧ сідзжӧ, подувсӧ керны тулысын, а керкасӧ дзоньнас кыпӧдны кӧдзыдӧдз (кӧть нин ноябрӧдз). Зэв бур, сэтчӧдз кӧ керкаад лоас шоныд.

*   *   *

ГӦБӦЧ (ПАГРЕМ)

Гӧбӧчсӧ колӧ вӧчны сідз, мед во чӧж шоныдыс сэні вӧлі 5 градус гӧгӧр. Сы вӧсна мусӧ кодйыны колӧ джуджыдджыкаа, котельнӧй гӧбӧчсьыс торйӧн, а гӧбӧч йиркас колӧ вӧчны пӧдан. Мед гӧбӧчас сынӧдыс эз вӧв васӧд, колӧ вӧчны кык душник, мыйяссӧ тӧв кежлӧ шоныдаа тупкӧны. Ӧти душниксӧ колӧ вӧчны сідз, мед сы пыр позис лэдзны гӧбӧчӧ картупель, либӧ мукӧд градвыв пуктас.

Джуджыд гӧбӧчлысь стынъяссӧ колӧ тэчны ӧти пельӧссянь, пыдіысь мусӧ кодйигӧн тшӧтш.

Медся этша колантор ковмас, гӧбӧчтӧ кӧ вӧчан гӧгрӧсӧн. Гӧбӧч стынсӧ вӧчӧны ӧтторъя бетонысь (10...15 см кызта), либӧ котасёйысь (12...25 см кызта). Кутшӧм кызта — гӧбӧчлӧн кузьта да джуджта серти, да кутшӧм топыд цемента лятиыс.

*   *   *

МЕД ӦШИНЬЫД ОЗ КУРЖАЙТ

Тӧвнас керка пытшкӧсса сынӧдыс ывла сынӧд серти ёнаа васӧдджык (Ывла вывса сынӧдас кӧ сюрӧ ва ру, сійӧ пыр жӧ пӧрӧ лымйӧ, да усьӧ). Керка пытшкӧсса васӧд руыс писькӧдчӧ стынъяс пыр, ӧшиньяс да ӧдзӧсъяс пыр кӧдзыдлань, пуксьӧ кӧдзыд стеклӧ вылӧ.

Ӧшинь стеклӧ куржайтӧ васӧд руысь. Выль керкаӧ овмӧдчӧм бӧрын медводдза вӧас керка пытшкӧсса сынӧдыс вель ва руа, торйӧн нин, кор пачыд омӧль. Весиг, стеклӧас пуксьӧм ваыс визувтӧ, либӧ кынмӧ (рамаяс кӧ кык, а абу куим стеклӧа).

Мый колӧ вӧчны, мед керка сынӧдыс эз вӧв васӧд да стеклӧыс эз куржайт? Сынӧдыс пыр косджык ула-выла да бур пача керкаясын. Колӧ зэв сибӧдны-топӧдны пытшкӧс ӧшинь рамасӧ, а ывлавыв рамасӧ — оз ков, мед ывлавыв кос сынӧдыс косыас рамаяс костсӧ. Мӧд кӧ, ӧшиньяссӧ колӧ вӧчны куим пӧвста стеклӧӧн. Коймӧд стеклӧсӧ позьӧ пуктыны пытшкӧс рамаӧ керка жырсянь: сибӧдны рамаас оттӧм векни дзавъясӧн.

Медся бур, дерт, пластикысь вӧчӧм рамаяс. Но найӧ пу рамаысь донаджыкӧсь.

*   *   *

СІСЬМӦМЫСЬ ВИДЗӦМ

Пу керка оз тырвыйӧ лӧсяв ӧнія кадся лӧсьыдлуна тэчасъяслы (ванна, душ да с.в.): найӧ кӧтӧдӧны джоджсӧ, стынъяссӧ, йирксӧ. Керкатӧ абу кӧ правильнӧя вӧчӧмаӧсь, да кӧтӧдан кӧ сійӧс, пу тэчасъяс, водз ли, сёр ли, пондасны сісьмыны.

Пу сісьмӧдан тшакыс уна сикас, но медся опаснӧй тшак — пу керка тшак. Сылӧн сӧвмӧмлы колӧ васӧд да шоныд ин. Быдмiгас сійӧ ачыс вӧчӧ тайӧ условиесӧ: сынӧдысь кыскӧ васӧдлун, сісьманіныс пӧсялӧ. Сэтшӧмыс кӧ лӧи — оз ков дзик пыр разьны либӧ сотны керкатӧ, кыдз кодсюрӧ повзьӧм синъясӧн сӧветуйтӧ. Тырмымӧн сісь тшака керсӧ дзоньнас, да орчча керторъяссӧ, вежны антисептикӧи мавтӧм кос керъясӧн. Позьӧ, этша пыдди, мавтны сук рӧма марганцовкаӧн. Тшӧтш колӧ видзӧдлыны, мыйысь кӧтасис тайӧ местаыс, да бырӧдны нелючкисӧ.

Керкатӧ сісьмӧмысь видзанногтӧ колӧ думыштны да лӧсьӧдны керка керемалӧм панігӧн на. Та йылысь вылынджык неуна гижӧма нин. Колӧ став пу коланторсӧ косьтны. Сэсся кыт — сюрӧ мавтны сісьмӧмысь да пучейысь мавтасӧн (антисептикӧн). Медся бур антисептикъяс — кремнефтористӧй натрий да кремнефтористӧй аммоний. Эм выя сорас, да ваа сорас. Ӧблӧжкатӧ колӧ мавтны выя антисепикӧн. Сідз жӧ сэті, кӧн тшӧкыда ва кисьтавсьӧ (туалетын, ваннаын да с.в.). Керка пытшкӧсса мукӧд тэчасъяс мавтӧны ваа сорасӧн: джодж лагаяс, джодж пӧвъяслысь улыс бӧксӧ. Колӧ тӧдны, мый став антисептикыс (марганцовка кындзи) зэв яда. Сы вӧсна пу коланторсӧ колӧ мавтны ывла вылын. Мавтігас колӧ сулавны тӧв йывладорсянь, да уджавны респираторӧн, резина перчаткиӧн, ӧчкиӧн да комбинезонӧн, либӧ паськӧмӧн, кодӧс ковмас сотны либӧ шыбитны. Абу кӧ ёнаа няйтӧсьтчӧма — тырмымӧн пеславны-мыськыны да нӧшавны.

Но керкаыд оз вермы дыр сулавны, керка подулыс кӧ, либӧ вевт кышыс кӧ вӧчӧма лёкаа.

Тшӧкыда ӧблӧжкасӧ ывласянь вевттьӧны шоныд цокольӧн. Сэтшӧм цокольыс эз ӧти керка сісьмӧд. Некутшӧм цокольӧн ывласянь керкатӧ оз позь шонтыны!

Керка подувсӧ пытшкӧссянь колӧ мудӧгавны, бурджык шлакӧн либӧ момгаӧн. Кор керка подув вылӧ пуктан ӧблӧжкалысь медводз керсӧ, кер улас колӧ пуктыны кык слӧя ваысь видзан колантор (толь, рубероид, пергамин), а на костӧ — шлаковата. Керка подула — ӧблӧжкаа костсӧ, да и ӧблӧжкасӧ колӧ шонтыны шлаковатаӧн жӧ пытшкӧссянь (джодж увсянь). Сэк джодж улас некысь босьтчыны кӧдзыдыслы.

Коркӧ и типӧвӧй балаясын вӧлі урчитӧма улыс судталӧн джодж улын — сідз жӧ, кыдз судтаяс костса йиркын — сідз шусяна "черный пол". Тайӧ "черный полыс" эз жӧ ӧти керка сісьты. Сы вӧсна, мый сэтчӧ сюрӧм ваыс некытчӧ оз вермы косьмыны.

Бураа кӧ шонтӧма пытшкӧссянь керка подувсӧ да ӧблӧжкасӧ, "черный полыс" дзик оз ков. Сэк и джоджыд оз сісьмы.

Ӧблӧжкаыд оз сісьмы, вӧчӧма кӧ сійӧ сотчыштӧм керъясысь.

Быд пу йитӧс колӧ сідз вӧчны, мед сэн некутшӧм ва ӧкман гӧп эз вӧв. Шуам, керйысь стын тэчигӧн керлысь пазсӧ (кытчӧ сюялӧны-кӧнӧпатитӧны пакля либӧ стеклӧвата), колӧ пуктыны улыс кер вылас.

Гӧптӧ чукӧртчӧм ваыс пыр жӧ и сісьтас пу тэчастӧ.

Пу тэчасъяс пырджык кӧтасьӧны душысь, ваннаысь, унитазысь, унитазлӧн ва нуан дозйысь, мыссянінысь да с.в.. Налысь вежӧсъяссӧ колӧ вӧчны улыс судтаын. Джоджсӧ колӧ вӧчны му подув вылын, бетонысь да метлах плиткаысь. Джоджӧ сюрӧм ваыс мед оз визувт мукӧд вежӧсса пу пос вылӧ, метлах поссӧ бурджык вӧчны 10 см-ӧн улӧджык. Олігӧн колӧ пыр дӧзьӧритны, мед некутшӧм кран, либӧ ва доз эз виявны.

Джоджыс кӧ пуысь, сійӧс вевттьӧны линолеумӧм, сы улӧ колӧ пуктыны ваысь видзан колантор (толь, рубероид, пергамин, полиэтилен плёнка), йитӧсъяссӧ мавтны битумӧн либӧ кутшӧмкӧ мастикаӧн (вузаланінысь позьӧ аддзыны сэтшӧмсӧ). Ваысь видзан колантор колӧ лемавны поссянь стын вылӧ 15 см вылнаӧдз. Сідз колӧ вӧчны ванна (душ) вежӧсын, асмогасинын, мысьласян-песласянінын.

Сэсся, мед ва руыс оз паськав вежӧсӧ, душ да ванна колӧ йӧртны кабина пытшкӧ. Вузалан кабинаяс кӧть эськӧ зэв бурӧсь, да донаӧсь. Сэтшӧм сямасӧ ачыд, дерт, он вӧч, но прӧстӧй кабинасӧ — позьӧ. Сӧмын мед кабинаыс вӧлі вевтӧн, да став костыс мед вёлі топӧдӧма-сибӧдӧма. Сэк варуыс оз пет вежӧсӧ, а пуксяс неуна кӧдзыдджык кабина стынъясӧ. Ваыс сэтысь визувтас душлӧн поддонӧ либӧ ваннаӧ. Душ кабинасӧ увтіыс вӧчӧны 80 х 80 см ыджда, либӧ душ поддонлӧн кузьта-пасьта ыджда. 100 х 100 см-ысь ыджыдджык оз ков.

Став васӧд вежӧсысь (душ-ваннаысь, асмога-сянінысь, мыссянінысь, мысьласян-песласянінысь) колӧ вӧчны сынӧд кыскан. Сынӧд кыскан кӧрӧбсӧ вӧчӧны жӧсьтысь, либӧ асбеста-цемента гырксысь. Керка вевт вылӧ васӧд сынӧдсӧ петкӧдӧны ӧти трубаӧн.

*   *   *

СОТЧӦМЫСЬ ВИДЗЧЫСЬӦМ

Пу керкаяс, медсясӧ, сотчӧны омӧль электропроводкаысь да приборъясысь (28...30% став пӧжарсьыс), а сідзжӧ пачлӧн пожарлы паныд нормаяслы лӧсявтӧм вӧсна, да куритчӧмысь.

Электросутуга. Керкалӧн электросетьын пӧжарыс медся тшӧкыда овлӧ:

а) ыджыд перегрузкаысь (сутугаяс векниӧсь, изоляцияыс лёк), б) короткӧй замыканиеысь, в) лёк контактысь, сэк йитӧсыс пӧсялӧ. Оз позь видзны кыштӧм сутуга. Войдӧр проводкасӧ вӧчлісны гартӧм кышасутугаысь (шнурысь). Оні сэтшӧмыс абу, но эмӧсь разнӧй плавкӧс кышасутуга. Но на пиысь пу керкаын абу ставсьыс кокни нуӧдны проводкасӧ: колӧ пуктыны кышасутуга улӧ сотчытӧм подув. Восьса проводка артмӧ мисьтӧм. Проводкасӧ медся кокни вӧчны векни кабельысь. Оні сэтшӧмсӧ уна вузалӧны. Сы вӧсна, мый эм уна быдсикас сутугаыс, сутугасӧ нюжӧдны да приборъяссӧ сувтӧдны быть колӧ велӧдчӧм электриклы.

Быд керкаын лоасны быдсикаса электроприборыс (плитка, чайник, утюг, микроволновка, холодильник, песлаcян машина, бускыскан, телевизор, компьютер, ва шонтан коланка да с.в.). Сідзкӧ, колӧ, мед кыша сутугалӧн либӧ кабельлӧн ыргӧн сӧнъясыс воліны 2,5 квадрата миллиметрысь абу этшаджык (алюминийысь кӧ — 4 квадратысь абу этшаджык). Кабельлысь быд йитӧс да вожасьӧм колӧ вӧчны вожасян кӧрӧбкаясын. Торйӧн нин тӧрасьӧмӧн колӧ вӧчны йитӧсъяссӧ кабельлӧн ывласянь керкаӧ пыранінын. Изоляторъяссянь счетчикӧдз колӧ нюжӧдны кабельлӧн ӧти торйысь.

Му веркӧссянь изоляторъясӧдз колӧ, мед вылнаыс 2,75 метраысь эз вӧв этшаджык. Сутугаяс костыс колӧ 20 сантиметрысь абу этшаджык.

Мед сисьӧн да карасина лампаӧн абу вӧдитчыны, колӧ бипольксӧ ӧшӧдны быдлаӧ, кытчӧ, весиг шоча кадысь кадӧ, колӧ югыд. Электроприборъясӧн пыр унджык вӧдитчӧм вӧсна, быдлаӧ жӧ колӧ пуктыны розяткаяс.

Став электроприборсӧ, мыйяслӧн вынйӧрыс 1,5 киловаттысь унджык, колӧ счетчик бӧрын торйӧдны югыд сетан сетьысь торъя группаӧ, аслас предохранительясӧн-автоматъясӧн (мыйяссӧ пуктӧны быд группаӧ).

Группаяса электрощит меститӧны сэтчӧ, кытчӧ позьӧ локны щитсӧ видлавны либӧ дзоньтавны. Та пӧрйӧ колӧ, мед щитсянь кӧрт тэчасъясӧдз (плиткаяс, ва гырксъяс да с.в.) лоис ылнаыс 0,5 метраысь абу этшаджык. На улын джоджас оз позь видзны кокниа сотчан коланторъяс, шуам, ломтас-мавтас. Пу стын вылӧ электрощитсӧ пуктӧны стынсянь 10 сантиметрысь абу матынджык. Костас пуктӧны сотчытӧм лист (асбошифер, асбокартон), а щитсӧ сувтӧдӧны фарфорысь роликъяс вылӧ.

Электропроводкасӧ оз позь орччӧн нуӧдны радио-, телефон-, да жыннян-проводкакӧд да телевизор антеннакӧд, а сідзжӧ оз позь, мед найӧ вежнясисны (кӧть ывлаын, кӧть керкаын).

Сы вӧсна, мый алюминий зэв ӧдйӧ вевттьысьӧ векни сім плёнкаӧн, да контактыс ӧдйӧ вошӧ, алюминийа йитӧсъяс колӧ вӧчны зэв тӧрасьӧмӧн. Алюминий сӧнъяса сутугалӧн ыргӧнкӧд йитӧс абу надежнӧй, вермас пӧсявны. Найӧс колӧ йитӧдны вожалан либӧ йитӧдан кӧрӧбкаын.

Пач. Кӧдзыд кадӧ став пӧжарсьыс 80 процентыс овлӧ пачсянь: кор биыс инмӧ пу тэчасӧ (пачын да тшын-туйясын потасъясӧд, восьса бисянь); кор пуыс матӧ сибалӧма пач бердӧ либӧ би дорӧ; кор пес, мебель да мукӧд сотчантор сувтӧдӧма матӧ пач бердӧ; бисянь пачлӧн восьса ӧдзӧс пыр; усьӧм сотчысь ӧгырысь; пач дорын кизьӧр ломтас-мавтас видзӧмысь.

Изшомӧн ломтыны позьӧ сӧмын пач, мыйлӧн горйыс пытшкӧссяньыс кышӧма сотчытӧм котасёйӧн.

Зэв опаснӧй ӧнія кадӧ моднӧй пач – камин. Пач ӧдзӧсыс сылӧн абу, да вермас усьны ӧгыр.

Пач вомас колӧ сувтӧдны кӧрт сетка, джоджсӧ пачвом дорӧдыс вевттьыны керамик плиткаӧн, либӧ ыджыд жӧсьтӧн.

Пу стынсянь да пу йирксянь пач пытшкӧсса биӧдз (тшынӧдз) ылнаыс колӧ 38 сантиметрысь абу этшаджык. Кухняын пусян пачлӧн бисянь (тшынсянь) пу стынӧдз (йиркӧдз) ылнаыс колӧ 51 сантиметрысь абу этшаджык. Пач дорса пу стын бердӧ, пуктӧма кӧ асбеста картон, бисянь (тшынсянь) ылнасӧ 51 да 38 см пыдди, орччӧдӧмӧн, позьӧ вӧчны 38 да 25 см.

Пачсянь (пач сьылісянь) пу стынӧдз (пу йиркӧдз) вӧчӧны котасёйысь разделкаяс.

Пач сьылілысь енэжтаса разделкасӧ тэчӧны пач сьылікӧд тшӧтш, ӧтторйӧн, а пача — стына костын сувтса разделкасӧ тыртӧны бӧрвыв. Сыысь водзджык пач сайса пу стын бердӧ колӧ сувтӧдны котасёйысь, либӧ мукӧд сотчытӧм коланторйысь, пач судта стын. Пача – стына костын артмӧ тӧщӧ ин. Сылысь джоджсӧ колӧ вевттьыны котасёйӧн, вӧчны котасёйысь жӧ кык слӧя йирк.

Кык пач кортӧ оз позь вӧчны пу вежӧс либӧ пу стын.

Ула-выла керкаясын мӧд судтаас мукӧд дырйи пачсӧ оз вӧчны. Мӧд судтаса жыръясӧ шоныдыс локтӧ улыс вежӧссянь, сідзжӧ шоныдсӧ сетӧ пач трубаыс.

Юӧм да куритчӧм. Юӧм да куритчӧм — сотчӧмлы став помкаысь матӧ быд коймӧдыс. Оні, кор быд мортлӧн олан кадыс зарниысь донаджык, юӧм да куритчӧм — йӧйталӧмысь йӧйталӧм. Ӧд сійӧ не сӧмын сотчӧм, эмбур воштӧм, но и кад, вын да дзоньвидзалун воштӧм. Тайӧ йӧй немортъясыс нинӧм оз вермыны стрӧитны, сӧмын сотӧны.

*   *   *

МЕДСЯ КӦЛАНА ЧОРЗЯН КОЛАНТОРЪЯС ЙЫЛЫСЬ

Цементъяс. Мый посниджык цемент бускыс, сы мый сійӧ бурджык. Лыа, каржа, щебень да ва содтӧмӧн, наысь вӧчӧны бетон, кӧрта бетон, лятислӧйлы сорасъяс да с.в. Цементыс ӧдйӧ тшыкӧ: сійӧ сынӧдсьыс босьтӧ васӧд русӧ. Вӧысь дырджык весиг коб улын сійӧс оз ков видзны. Цементъяс чорзьӧны кӧлана топыдлунӧдз 27 лунӧн. Ӧдйӧ чорзьысь цементъяс (глинозёмистӧй, пуццолановӧй) чорзьӧны вежонӧн. Кӧлана топыдлуныс муртавсьӧ "маркаӧн". Маркаяссӧ урнитӧмаӧсь 300-сянь 600-одз. Шуам, 400 маркаа (М400) цемент 27 лун мысти жугавтӧг кутӧ 400 кг сьӧкта быд 1 кв.см вылӧ (400 кг/кв.см). Колӧ видзӧдны, мед ваӧн гудралӧм цемента сорасыс делӧӧ пуктӧм бӧрын эз косьмы. Лун-мӧд мысти бетонсӧ колӧ котӧдны. Косьмас кӧ, чорыдлунсӧ оз нин босьт. Чорзьыны пондӧм бӧрас сійӧс оз позь гудравны.

Извесьт. Сійӧс вӧчӧны известняк изйысь. Медводз сотӧны. Артмӧны ватӧм (гаситтӧм-кусӧдтӧм) извесьт из торъяс — палакъяс (извесьт-кипелка). Кипелкасӧ кӧ ваӧ чӧвтан, ваыс пузяс. Кипелкасьыс, изӧмӧн, вӧчӧны "молотая известь-кипелка".

Гаситӧны ваӧн. Этша ваӧн кӧ — артмас извесьт пызь (гаситӧм пызь — пушонка). Сійӧн позьӧ нин уджавны, ва содтӧмӧн. Уна ваӧн кӧ гаситан — артмӧ йӧв сяма ва. Сійӧс видзӧны извесьта ли цемента-извесьта, либӧ извесьта-вальдіа лятиясын. Гаситігӧн извесьта ваыс ёнаа шоналӧ. Сы вӧсна кипелкасӧ видзӧны мед ляти слӧйыс ӧдйӧджык косьмас. Извесьт чорзьӧ сӧмын косьмигӧн. Извесьт лятиыс кӧ косьмис, позьӧ сійӧс, сёй моз жӧ, выльысь кӧтӧдны да видзны. Косьмигӧн извесьтлӧн турасыс этшаммӧ. Сы вӧсна, торйӧн нин, кор ӧдйӧ косьмӧ, лятислӧйыс потласьӧ.

Извесьтӧн уджавны колӧ зэв виччысьӧмӧн: гаситігас сійӧ резӧ. Китӧ да чужӧмтӧ вермас сотны. Кипелкалӧн, бусыс зэв жӧ опаснӧй: мед оз сюр синмад, да нырвомад. Весиг пушонкаыс (гаситӧм нин извесьтыс) синмад кӧ сюрӧ, зэв сотас. Та дырйи колӧ дзик пыр жӧ синтӧ пожъявны уна кӧдзыд ваӧн (некутшӧм лекарство татшӧм неминучаысь абу).

Вальді. Вальдісӧ вӧчӧны вальді изйысь: сійӧс сотӧны, сэсся изӧны.

Вальді ляти зэв ӧдйӧ чорзьӧ. Сы вӧсна сійӧн сьӧкыд уджавны. Приведитчӧ кӧтны лятисӧ ичӧт порцияӧн. Бур вальді, лыддьыссьӧ, чорзьӧ кӧ сійӧ 5 минутысь оз водзджык. Эмӧсь вальділысь чорзьӧм ньӧжмӧдан коланторъяс. На лыдын медся киподувса — извесы. Таысь кындзи, вальді ляти косьмигас ыдждӧ. Сідзкӧ, колӧ вальдісӧ сорлавны извесьткӧд. Артмӧ извесьта-вальдіа сораса ляти. Сэтшӧмнас вевттьӧны пу вежӧсъяс да пу стынъяс. Медым бураа кутчысяс пу веркӧсас, колӧ сэтчӧ тувъявны пӧсни дзав. Извесьт да вальді ӧта-мӧдыслысь тырмытӧмторъяссӧ бырӧдӧны. Сэк извесьтыс оз потлась и вальдіыс оз сідз ӧдйӧ чорзьы. Ляти слӧйыс артмӧ чорыдджык, топыдджык.

Вальді ляти оз позь дыр гудравны: сылӧн выныс вошӧ. Сэк, косьмӧм бӧрас, извесьт моз жӧ потласьӧ (турасыс оз ыджды, а мӧдарӧ, косьмигас дзоляммӧ).

Вальді лятислӧй косьмӧм бӧрас оз ков кӧтӧдны. Сылӧн чорыдлуныс сідзжӧ бырӧ. Вальді "полӧ" ваысь. Сы вӧсна вальді оз позь видзны санузелъясӧ.

Сідзжӧ колӧ тӧдвылын кутны, мый вальдіӧн оз позь мавтны пач: вальдіыс 55 градус шоныд дырйи нин порӧ пызьӧ, киссьӧ.

*   *   *

ЮАН ВАӦН МОГМӦДӦМ

Медся бур, дерт, ваыс кӧ локтӧ ва трубаӧд (гырксӧд) карса ли сиктса сетьысь. Сэтшӧмыс кӧ абу — ковмас вӧчны бурня либӧ скважина.

Колӧ тӧдны, кытчӧ пӧката ва кутан слӧйыс, да кытісянь визувтӧ муувса ваыс. Скӧт картаяссянь кӧ, да ва кутан слӧйыс кӧ матын — ӧдвакӧ позьӧ юны сэтчӧс васӧ.

Бурнясӧ, кыдз и войдӧр, позьӧ вӧчны пуысь (керйысь либӧ брусысь). Ӧнія кадӧ вӧчӧны и кӧртабетонысь вӧчӧм кытшъясысь. Кодйысьны колӧ ва кутан слӧйӧдз (сёйӧдз), да сідз, мед ваыс визувтіс бурня пыр. Ваыс кӧ этша визувтӧ, бурняас колӧ вӧчны гӧп, кытчӧ чукӧрмас ваыс.

Ва кутан слӧйыс кӧ 10 метраысь абу джуджыдджыкинын, позьӧ вӧчны асписькӧдӧм скважина. Скважинасӧ вӧчны кокниджык и ӧдйӧджык бурня кодйӧмысь.

Код-сюрӧ скважинасӧ писькӧдӧны гӧбӧчсянь. Но васӧд руыс оз зэв лӧсяв гӧбӧчӧ пуктӧм градвыв пуктаслы. Кӧть эськӧ ыджыд омӧльторйыс нинӧм жӧ абу. Медся бур — котельнӧй гӧбӧчсянь. Скважинаыс кӧ ывлаын, мед скважинасянь керкаӧ локтан ва гырксыс оз кынмы, скважинасӧ писькӧдӧны сідз, медым ва гырксыс сюри тӧвся лым тола улӧ.

Юан ва босьтан скважина да сӧсва бурня, колӧ вӧчны ӧта-мӧдсьыс кыдз позьӧ ылӧджык.

Скважина писькӧдтӧдз колӧ кодйыны шурф (видзӧдлӧй мӧд серпас). Сійӧ колӧ, мед кокниджык уджавны писькӧдан коланкаӧн (лэдзны да кыпӧдны сійӧс). Скважинаыс кӧ абу джуджыд — позьӧ уджавны писькӧдчан вышкатӧг. А вышкасӧ вӧчӧны тадз: босьтӧны куим ӧткодь кер, налысь розьӧдӧм йывъяссӧ йитӧны ӧти болтӧн (розьяс пыр), сэсся сувтӧдӧны вышкасӧ тренога моз. Выліас ӧшӧдӧны блок, мый пыр лэдзӧны топыд гез либӧ трос. Трослӧн ӧти помас крепитӧны крук, а мӧдсӧ — гартӧны вӧрӧтӧ либӧ лебедкаӧ. Лебедкаӧн и кыпӧдӧны писькӧдан коланкасӧ. Коланкасӧ позьӧ кыпӧдны тальӧн, либӧ сідз, кыдз петкӧдлӧма 5-ӧд серпасын (воропъясӧн, скважинаыс кӧ абу джуджыд).

Мӧд серпас. Кипомысь скважина писькӧдан шурф.
1 — шурф, 2 — му буждӧмысь пыкӧд, 3 — увт, 4 — вылыс пос, 5 — улыс пос, 6 — писькӧдан коланкалы розь.

Скважинасӧ кипомысь позьӧ писькӧдны разнӧй инструментӧн, но куим ногӧн: 1. бергӧдлӧм (шуам, напаръяӧн), 2. ӧжын камгӧмӧн мусӧ посньӧдӧм да сы бӧрын напаръяӧн мусӧ кыпӧдӧм, 3. ыджыд нӧшкӧн муӧ желонка вӧйтӧм да желонканас жӧ мусӧ кыпӧдӧм.


З-ӧд серпас. Писькӧдантор (инструмент):
7 — паньяс; 2 — спираля писькӧданъяс; 3 — долотояс (ляс, конуса да пирамида); 4 — желонка.

Но ӧтитор ӧткодь: кӧть кутшӧм инструмент — сійӧс крепитӧны трубаӧ, мыйыс шусьӧ писькӧдан кӧланка (бурильная колонка). Писькӧдан коланкасӧ труба пыдди позьӧ вӧчны веськыд кузь потшысь. Но потш (шайт) помас колӧ крепитны резьбаа трубатор, кытчӧ и винтитӧны писькӧданторсӧ. Писькӧдан коланкасӧ бергӧдлӧны сийӧс-воропӧн.


4-ӧд серпас. Писькӧдан коланка бергӧдлан сийӧс-вороп.


5-ӧд серпас. Му писькӧдан гыркс кыскӧм.   1 — кӧрт гыркс, 2 — кӧрт сийӧс, 3 — вороп.

Писькӧдӧм бӧрас сюйӧны обсаднӧй гыркс, кодлӧн улыс помыс розьӧдлӧма, мед ваыс сэті пырас (видзӧдлӧй б-ӧд серпас). Мед скважинаыс тайӧ розьясӧд лыаӧн да каржаӧн оз тыр, гыркссӧ (лэдзтӧдз на) гаровтӧны ыргӧнысь либӧ нержавейкаысь вӧчӧм сеткаӧн. Таысь водзджык, розя гыркс помас гаровтӧны либӧ сывдӧмӧн лемалӧны-сибӧдӧны труба бердас кыз сутуга, либӧ 10 мм кызта гӧгрӧс кӧрт. Сы вывти сэсся и гаровтӧны сеткасӧ, артмӧ васысйӧд, либӧ фильтр.


б-ӧд серпас. Скажинаӧ лэдзан фильтр.1 — гыркс, 2 — розьяс, 3 — 10 мм кӧрт, 4 — ыргӧнысь либӧ нержавейкаысь вӧчӧм сетка.

Оні обсаднӧй гыркссӧ вӧчӧны сідзжӧ 100...150 мм-а пластик трубаысь

Машинаӧн кӧ, позьӧ и джуджыд скважина писькӧдны. Скважинаысь васӧ босьтӧны вакысканӧн. Эмӧсь электромотораяс, а позьӧ видзны и кипома БКФ вакыскан. Кипомасӧ позьӧ вӧчны ас киӧн. Мед быд пӧрйӧ абу качайтны, колӧ керкаад, вылынджыкинӧ, сувтӧдны, этша пыдди, 30...40 литра тураса ва заптан доз. Медся бур — пластикысь вӧчӧм доз, шуам, пиво улысь кантук, либӧ йӧв улысь 4 ватлана пластик фляга. Пластик дозйыс озджык ньылӧд. Ва заптан дозлӧн вылісяньыс лишнӧй васӧ колӧ лэдзны переливнӧй гырксӧд мыссян дозйӧ. Тайӧ гырксас ватупкан пуктыны оз позь. Сэк флягалысь пӧдансӧ позьӧ топӧдны, мед ва руыс озджык пет.

Юанва гыркс пыдди колӧ видзны цинкалӧм кӧрт гыркс (мед юанваыс оз сімӧсьмы). Оні эмӧсь нӧшта на бурджык гырксъяс — металлопластикысь. Найӧ зэв кокниӧсь, озджык ньылӧдны, оз сімны, кокниа нюкыльтчӧны, дыр сулалӧны (35 во, кӧртлӧн 20 во пыдди), ваыс озджык кынмы, трубаыс оз тыр, пытшкас оз пуксьы сімыс, температура вежласигӧн ӧткодь сяма, бур шумоизоляция, пытшкӧс веркӧсыс шыльыд, сы вӧсна зэв бур гидравликаыс, бураа кутӧ пытшкӧсса личкӧмсӧ 10 барӧдз (кыдз и кӧрт гыркс), кокниа нюкыльтчӧны, оз ков мавтны вапӧн, видзӧмыс универсальнӧй. Вузалӧны шланг моз гартӧм кытшъясӧн (кокни бухтаясӧн). Ӧти метраа гыркслӧн сьӧктаыс сӧмын 100...200 грамм.

Пластикысь да металопластикысь вӧчӧм гыркс-шланглы оз лӧсявны кӧрт гыркслӧн фитингъяс-йитӧсъяс (муфта, тройник, крестовина да с.в.). Эмӧсь нарошнӧ вӧчӧм йитӧсъяс.

Эмӧсь разнӧй насос: вакыскан (всасывающӧй), вайӧткан (напорнӧй), кипома (ручнӧй БКФ-2 да БКФ-4), элетрическӧйяс (быдсикас центробежнӧйыс, ваӧ лэдзӧм, таб вылӧ пуктӧм, водоструйнӧй да с.в.). БКФ-яссӧ видзӧны кыдз вакысканъясӧс. Кипома вакыскансӧ позьӧ вӧчны аслыд.

Мед этша видзны васӧ, позьӧ мыссянінӧ судзӧдны да пуктыны кӧрттуйӧд йӧз новлӧдлан бӧлкын кодь жӧ ва тупкан (ваыс петӧ сӧмын сэк, кор кинад личкан увсяньыс).

*   *   *

АСМОГАСЯНІН ВӦЧӦМ

Та йылысь вӧлі гижны яндзим кодь, да этша мый и гижӧма.

Но асмогасяніныс дука али абу, сы серти висьталӧны: тайӧ керкаас культураыс ХХІ-ӧд али ХІХ-ӧд нэмся.

Некор оз позь дук кыскан пу гыркссӧ сувтӧдны ывла вылӧ: сэк кӧдзыд сынӧдыс (сійӧ сьӧкыдджык) кӧдзыд трубаӧд лэччассӧс дука закод гуӧ, а сэсянь, шоналыштӧм бӧрын, став дукнас петас керка пытшкӧсӧ.

Медводз, закод гуа кӧ асмогасяніныд, дук кыскан гыркссӧ колӧ сувтӧдны шоныдінын. Позьӧ пач сьылікӧд орччӧн. Либӧ, дук кыскан трубаас пуктыны 100 ватта бипольк. Сійӧ сынӧдсӧ шонтас и дукыс пондас петны гырксӧдыс ывлаӧ, а оз керкаӧ. Таысь кындзі, бипольк весьтас кӧ пуктыны стеклӧ, сійӧ югдӧдас вежӧссӧ. Но тайӧ ставыс — кольӧм нэм заводитчӧм.

Сэсся, позьӧ вӧчны "биотуалет", кӧні момга сорӧн, либӧ лыа сорӧн, артмӧ дась мувердас. Сэтчӧ закод гуыс оз ков. Тырмымӧн ватлан. Дась биотуалетсӧ позьӧ ньӧбны, либӧ аслыд вӧчны. Биотуалетысӧні тундра пасьтаын мусир корсьысьяс — перйысьяслӧн быд бӧлкын.

Лӧсьыдлун серти медся бур — сӧсва нуан тэчаса (канализацияа) керка.

Канализацияа асмогасянінлӧн ыдждаыс, ӧдзӧсыс кӧ эрдӧ, да абу кӧ сэні мыссян доз: 120 см кузьтаыс, 90 см пасьтаыс. Ӧдзӧсыс кӧ пытшкӧ — кузьтаыс 140 см.

*   *   *

ВАННА ДА ДУШ ЛӦСЬӦДӦМ

Кыдз вӧчны керкаад ваннаа да душа лӧсьыдлун, позьӧ видлыны карса кутшӧмкӧ патераысь. Но ас керкаад ковмас ставсӧ вӧчны асногӧн.

Пӧсьвасӧ кӧ приведитчӧ дасьтны ас керкаад, дерт, ковмас сійӧс экономитны. Сідзкӧ, бурджык пуктыны пукса ванна, либӧ метра кузьта ичӧт ванна. Нӧшта на этшаджык видзсьӧ ваыс душӧн мыссигӧн. Да и местаыс душлы колӧ этша.

Душлы васӧ медся кокни шонӧдны электроколанкаӧн. Сэтшӧмыс оні уна вузассьӧ. Быдсикасыс. Ӧтияс дасьтӧны пӧсьвасӧ мыссьытӧдз водзвыв, 15...200 литраа дозйӧ. Налӧн (ставыслӧн) вынйӧрыс медсясӧ ӧткодь — 1,5 квт. Душын мыссигӧн 15 литраасьыс ваыс бырӧ 2...5 минут мысти. Дерт, 30 литрааыс бурджык. Мӧдъяс шоныд васӧ вӧчӧны мыссигӧн тшӧтш. Но налӧн шонтан вынйӧрыс ыджыд (3...6 киловаттӧдз).

Электроколанкаӧн вӧчӧм пӧсь ваыс донакодь.

Но, колӧ тӧдвылын кутны, мый сиктын тарифыс дзоляджык, и войся тарифыс нӧшта на ичӧт. Тариф дзоляммӧдны эмӧсь и мукӧд кокньӧдъяс. Шуам, инвалидъяслы, сідзжӧ налы, кодъяслӧн сиктас либӧ керкаас биаруыс абу, да мукӧдлы. Мед электрона визувсӧ этшаджык видзны, керкаад, быдлаӧ, кӧні быдлун ӧзтылан бисӧ, колӧ ӧшӧдны зэв окта выль биполькъяс. Шусьӧны "энергосберегающие лампочки". Эмӧсь 7, 9, 11, 13 да 15 ватта биполькъяс. Югыдсӧ найӧ сетӧны 5 пӧв унджык, кыдз 35, 45, 55, 65 да 75 ватта лампочкаяс. Кӧть найӧ и донаджыкӧсь, асьныссӧ вештӧны некымын тӧлысьӧн.

Нӧшта, мед керкаыд лоис зэв шоныдкутанаӧн.

Сідзкӧ, 30 литраа электроколанкаӧн тырвыйӧ позьӧ пӧльзуйтчыны, да весиг керкатӧ позьӧ шонтыны электровынйӧрӧн.

И элетроколанкаыс, и электрокотёлыс неыджыдӧсь, этша места босьтӧны, весиг позьӧ найӧс ӧшӧдны стын вылӧ.

Пӧсьвасӧ позьӧ вӧчны и керка шонтан котёлын. Но сэк ковмас вӧчны пӧсьва заптан ыджыд доз (либӧ расширительнӧй баксӧ неуна ыдждӧдны),

*   *   *

СӦСВА НУАН ТЭЧАСЪЯС

Зэв шоча овлӧ позянлун, мед ас керкаысь сӧсвасӧ позис лэдзны карса ли сиктса канализацияӧ. Пырджык та могысь вӧчӧны сӧсва чукӧртан бурня, кытысь быд ар нуӧны ассенизационнӧй машинаӧн. Во чӧжӧн сӧсваыс минерализуйтчӧ, лоӧ сьӧдӧн, да дукыс пӧшти абу. Машинаӧн кыскӧм бӧрын сӧсвасӧ позьӧ кисьтавны градйӧрӧ. Сійӧ зэв бур мувердас.

Медым сӧсваа бурнясьыс сьӧд ваыс эз во мупытшкӧсса юан ваӧ, колӧ, ӧти кӧ, тӧдны юанвалысь пыдісӧ, эм-абу вылынджык вакутан слӧй (коді оз сет сӧсвалы воӧдчыны юанваӧдз); мод кӧ, кысянь да кытчӧ визувтӧ му пытшкӧсса ваыс; коймӧд кӧ, сӧсва бурнясӧ колӧ гӧгӧр вевттьыны сёйӧн, а пыдӧссӧ — бетонӧн.

Керкасянь 3 метраысь матӧджык сӧсва бурнясӧ оз позь вӧчны (керка подулыс буждас). Унитазсянь бурняӧдзыс сӧсва нуан гырксыслӧн пӧкатыс 1 % (1:100). Этшаджык оз ков, мед няйтыс оз пуксьы гырксӧ. Диаметрыс 100 мм тырмымӧн. Видзны колӧ чугун либӧ полипропилен, либӧ полиэтилен гыркс да фасонина. Сы вӧсна, мый ёнаа кӧдзыд дырйи полиэтиленыс вермӧ стеклӧ моз жугласьны, ывлаын бурджык чугун, либӧ асбеста цементась труба, либӧ раструбъяса полипропилен. Керка пытшкӧсӧ оз ков видзны поливинилхлоридысь гыркс (сійӧ токсичнӧй да).

Бурнялысь турассӧ колӧ лыддьыны пыдӧссянь бурняӧ пыран гырксӧдз. Сы вӧсна, мед бурнялысь турассӧ не "воштыны", гыркссӧ оз ков кодйыны зэв джудждаа (метраысь унджык оз и ков). Мед гырксыс тӧвнас оз кынмы, сійӧс колӧ гартыштны стеклӧватаӧн, да тольӧн. Сідзжӧ, мед гыркс вылас лоис лым тола (гыркс кынмӧмысь), сӧсва бурнясӧ бурджык кодйыны керкалӧн войвывладорас.

*   *   *

КЕРКА ШОНТӦМ

Тані кык сёрнитантор: Ӧти кӧ, став стынсӧ, йирк-поссӧ, ӧшинь-ӧдзӧссӧ (став янсӧдан тэчассӧ) колӧ вӧчны сідз, мед кӧдзыд эз пыр, да мед шоныдыс оз вош; мӧд кӧ, мед став шонтан-шоныд сетан тэчасыс лоис окта. Колӧ тӧдвылын кутны, мый медся уна шоныдыс петӧ (тшӧтш кӧдзыдыс пырӧ) ӧшиньяс да ӧдзӧсъяс пыр.

Медся шоныд керка, сылӧн кӧ: кузьтаыс да пасьтаыс ӧткодь сяма, керкаыс кӧ абу зэв ичӧт, керка пытшкӧсыс абу джуджыд, ӧшиньяс абу ыджыдӧсь, куим пӧвста стеклӧаӧсь, керкаыс кӧ кос, шоныдыс кӧ оз пет, а кӧдзыдыс оз пыр, став янсӧдан тэчасыс кӧ окта коланторйысь, да шоныд сетан тэчасыс кӧ окта.

Янсӧдан тэчасъяс йылысь ми сёрнитім нин.

Ӧні — шоныд сетан тэчасъяс йылысь. На пиысь, медся тӧдса да кокни, быттьӧкӧ, пач вӧчӧм да ломтӧм. Кӧть эськӧ абу дзик сідз. Да сійӧ и абу ХХI-ӧд нэмся тэчас (камин кындзи). Пач дорын шоныд, а ӧшиньяс дӧрын — кӧдзыд. Пач (торйӧн нин камин) оз вермы сутки чӧж ӧткодя сетны шоныдсӧ. Сы вӧсна, пач кӧдзалігӧн, джодж бердса став ва трубаыс вермас кынмыны. Сідзкӧ, лӧсьыдлуна керкалы пачӧн ломтысьӧм оз лӧсяв.

Такӧд йитӧдын, медся надёжнӧй — ыджыд котельнӧйсянь шоныд вайӧмӧн шонӧдӧм. Ыджыд котельнӧйсянь да бӧр, пӧсь васӧ бергӧдлӧ вайӧткан.

Но сэтшӧм ногӧн керка шонтӧмыс керемалігӧн медся дона (колӧ вӧчны теплотрасса). Оз этша ков мынтыны и олігӧн.

Медся кокни вӧчны, олігӧн зэв лӧсьыд и ӧнія кадлы лӧсялана, выль тэчасъясысь вӧчӧм электрошонтан. Но олігӧн сэтшӧм тэчасъясӧн вӧдитчӧмысь мынтысьӧм донакодь. Медым донтӧмтыны, колӧ тӧдвылӧ босьтны, мый гижӧма вылынджык — "ванна да душ лӧсьӧдӧм" гижӧдторйын.

Олігӧн медся донтӧм, но абу кокни вӧчны, биаруӧн ломтысьӧм.

Биаруӧн ломтысян быдсикаса ичӧтик котёлсӧ оні позьӧ судзӧдны. Эмӧсь, весиг, стын вылӧ ӧшӧдӧм котёлъяс, (кыдз и электрокотёлъяс), мыйяслы торйя котельнӧй оз ков.

Медся ыджыд мытшӧд тані сійӧ, мый биарусӧ ӧнӧдз на оз зэв радпырысь сетны. Коми сиктъяс, пӧшти ставыс, биарутӧм, кӧть эськӧ Европасӧ ставнас нин биаруӧн могмӧдім. 2007 восянь Газпром босьтчӧ могмӧдны биаруӧн, но Республикалӧн сӧмын лунвыв райӧнъяс. Войвыв районъяслы биарусӧ бара на оз сетны. Став сикт-грезд биаруӧн могмӧдӧм могысь колӧ быдӧнлы петкӧдлыны ыджыд зільлун да зумыдлун. Ми Европаын да Америкаын моз жӧ кӧсъям овны лӧсьыдлуна керкаясын. Сы вылӧ миян эм став инӧдыс. Талы подулӧн колӧ босьтны россияса Оланподув (9-ӧд да 15-4 статтяяс да накӧд йитӧдын Народъяскостса Пактъяс).

Ас котелсянь пӧсь ваыс трубаяс пыр бергалӧ ас сьӧкта серти (пӧсь ваыс кокни, да котёлсянь трубаӧд вылӧ катӧ, тшӧтш кӧдзыдджык васӧ йӧткӧ, а кӧйдыштӧм нин ваыс сьӧкыдджык, да улӧ лэччӧ, тшӧтш шоныд васӧ ас бӧрсяыс кыскӧ). Сідз и артмӧ циркуляцияыс (видзӧдлӧй 7-ӧд серпас). Некутшӧм вайӧткан оз ков. Но, мед ваыс бураа бергаліс, котёлсӧ колӧ сувтӧдны неуна улӧджык (нарошнӧ вӧчӧм гӧбӧчӧ). Сэтшӧм системаыс бурджыкаа уджалӧ кык судта керкаын, ӧти судтаын серти. Содйыс кӧ восьса, да судтаяс костса йиркыс абу кыз, вылыс судтаас шонтан приборсӧ колӧ сувтӧдны 2 — 3 пӧв этшаджык улыс судтаын серти.


7-ӧд серпас. Шонтан система. 1 — котёл; 2 — шонтан приборъяс; 3 — ва паськалан доз; 4 — пӧсь ва сетан гыркс; 5 — кӧдзалӧм ва босьтан гыркс; 6 — тырӧм дозйысь лишнӧй ва лэдзан гыркс; 7 — пӧсь ва босьтан гыркс.

Шонтан приборъясӧ пырӧ кык гыркс: ӧтиыс — пӧсьва сетан, мӧдыс — кӧдзалӧм ва босыан, кысянь ваыс мунӧ котёлӧ весьтас, либӧ улыс судтаса приборъяс пыр. Котёлысь пӧсь ва сетан да кӧдзалӧм ва котёлӧ босьтан гырксъяс вӧчӧны ӧткызтаӧн.

Пӧсь ваын эм сынӧд (кислород) да сім-няйт. Гыркс да шонтан прибор пытшкын кислородыс васьыс петӧ, и, вылыс местаясын артмӧны сынӧд пробкаяс. Сэк пӧсьваыс оз лок, оз бергав да.


8-ӧд серпас. Шонтан приборъяс системакӧд йитӧм: а) тадзи оз позь; б) тадзи оз позь; в) тадз позьӧ; г) колананог.

Сім-няйтыс, мӧдарӧ, пуксьӧ гыркслӧн уліясӧ, сійӧс тыртӧ. Артмӧны сім-няйт пробкаяс. Вайс бара жӧ оз бергав (видзӧдлӧй 8-ӧд серпаслӧн а да б торъясысь). Шоныд сетан приборъяс кӧдзыдӧсь.

Медым пробкаяс эз артмыны, колӧ: 1. кӧдзалӧм ва босьтан гырксыс мед лӧи пӧкатаӧн котеллань, сэк сім-няйтыс оз пуксьы; 2. мед пӧсь ва сетанлӧн пӧкатыс лоис сынӧдӧктансянь (ва паськалан дозсянь) увлань. Сэк сынӧдыс оз чукӧрмы трубаясын да шонтан приборъясын, а каяс сынӧдӧктанӧ. Таысь кындзи, сынӧдыс кӧ радиаторлӧн вылыс местаын чукӧрмӧ (медсясӧ радиатор помас), помас колӧ пуктыны ватупкан. Сэті кадысь кадӧ позяс сынӧдсӧ радиаторысь лэдзны.

*   *   *

ПАЧ ТЭЧӦМ

Ичӧтик керкаӧ, шуам, дачаӧ, ас котельнӧй оз ков, бурджык тэчны пач.

Быд сикас пачыс зэв уна.

Пач тэчигӧн, медся коланаыс — тӧдны, кыдз пондас бергавны пачад тшын туйыс.

Быд пачлы колӧ бур подув. Пач подув да керка подув колӧ вӧчны торйӧн, сы вӧсна, мый налӧн пуксьӧмыс абу ӧткодь. Подув гусӧ оз ков кодйыны зев джудждаа: сӧмын топыд мусинӧдз, весиг пачыс кӧ кык судта, 70...100 сантиметрысь унджык оз ков.

Пач подув вывті колӧ пуктыны ваысь видзан колантор, мед мусинлӧн ваыс оз кӧтӧд пач тэчассӧ.

Пач оз позь тэчны силикатнӧй, гырысь да пӧсни горсъяса, розя да тшельяса котасёйысь.

Видзӧны сӧмын 250 х 120 х 65 мм ыджда котасёй.

Пачлӧн стыныс пырджык овлӧ 12 см кызта (кирпич джын). Четверть (65 см) вӧчӧны сэк, кор кӧсйӧны, мед пачыс зэв ӧдйӧ сетас шоныдсӧ. Но сэтшӧм пачыс абу топыд, да и шоныдсӧ оз дыр кут.

Котасёйлысь быд рад да став костсӧ колӧ вӧчны зэв тӧрасьӧмӧн. Быд вылысса котасёй колӧ пуктыны сувтса кост вылӧ.

Котасёйяслысь костсӧ, мед костса сёйыс оз сотчы, колӧ вӧчны сӧмын 0,5 см кызта (керкаяс тэчигӧн 1 см пыдди). Татшӧм кызтаыс сетӧ пачлы топыдлун.

Тшынтуйсӧ вӧчӧны 260 х 130 мм ыджда, сӧмын шоча — 130 х 130 мм.

Тшынтуйяслӧн костыс котасёй джын (120 мм).

Пач горсӧ колӧ пытшкӧссяньыс кышны биын сотчытӧм котасёйӧн.

Пач сьылісӧ да трубасӧ дзоньнас керка лӧс пытшкын да вевт вывтіас колӧ вевттьыны сёй лятислӧйӧн, либӧ (бурджык) цемент лятиӧн — мед костьясса да лятислӧйса сёйыс оз нильзьы зэрысь. Позьӧ трубасӧ вевттьыны и извесьта либӧ извесьта-цемента лятислӧйӧн.

*   *   *

ШОНЫДКЫСКАН

Мед шонӧдны став сиктса керкасӧ, медшӧр могыс, туйвизьыс миян — став сикт-грездсӧ ӧдйӧджык могмӧдны биаруӧн.

Но оні, ХХI-ӧд нэм заводитчигӧн, войвылын олысьяслы колӧ нин мӧвпавны выль энергияяс йылысь.

Став выль идеясьысь да тэчасъясысь миянын медся збыльмӧданаджык муысь-ваысь шоныд кыскӧм. Сэтшӧмӧн мирын вӧдитчӧны уналаын. США да Япония сэтшӧм тэчассӧ быд во уна миллионӧн лэдзӧны. Ва шонӧдӧны, тӧвбыд керка шонтӧны и Россияӧ, дерт, коркӧ вӧас жӧ. Огӧ кӧ асьным кыськӧ водзджык судзӧдӧй. Шуам, Суомиысь.

Кӧть эськӧ, шоныдкысканӧн ми важӧн нин пӧльзуйтчам — холодильникъясӧн.

Холодильник, позьӧ шуны, сійӧ шоныд кыскан и эм: сійӧ морозильникӧ пуктӧм вӧлӧгаысь кыскӧ шоныдсӧ да петкӧдӧ холодильник бӧрас, сынӧдӧ.

Мед керкатӧ шонӧдны, шоныдкысканлы мулӧн либӧ мупытшкӧсса валӧн шоныдыс тырмымӧн +5 градус мында. Шоныдсӧ позьӧ кыскыны и ывлавыв сынӧдысь, сӧмын темпертураыс сылӧн мед вӧлі минус 15 градусысь шоныдджык. Но сынӧдлӧн температураыс во чӧжӧн абу ӧткодь; сідзкӧ и шоныдкысканыс медся уна шоныдсӧ сетас сэк, кор оз ков. Позьӧ босьтны шоныдсӧ промышленнӧй ва шыбласъясысь, сӧсва весалан тэчасъясысь да с.в.

Шоныдкысканлы некутшӧм ломтас оз ков. Но электрокомпрессортӧг некыдз: мед фреонсӧ (либӧ кутшӧмкӧ мӧд, зэв ӧдйӧ пакмысь кизьӧртор) бергӧдлыны пакмӧдансянь кизертанӧдз, да бӧр пакмӧданӧдз. Фреоныс пакмӧданын пакмӧ, порӧ руӧ. Но, мед кизьӧрторсӧ пакмӧдны (шуам, ва пузьӧдны) колӧ уна шоныд. Сы вӧсна пакмысь фреон босьтӧ став шоныдсӧ холодильникӧ пуктӧм вӧлӧгаысь. Сэсся компрессор йӧткӧ сійӧс кизертанӧ, давлениеӧн кизьӧртӧдӧ. Сэк фреоныс шоныдсӧ бӧр сетӧ — шоныд босьтан-сетанӧ. Сэсянь (ыджыд холодильниклысь) шоныдсӧ позьӧ босьтны ва шонӧдны либӧ керка шонӧдны.

Шоныдкыскан зэв окта: электрокомпрессорӧн 1 киловатт-час верманлун видзӧмысь артмӧ 4 киловатт-час шоныд верманлун.

*   *   *

Пуысь лӧсьыдлуна ас керка керигӧн технологическӧя ӧта-мӧд бӧрся уджъяс вӧчан сетевӧй график (вариант)
0-1 Муторъя бӧрйӧм да босьтӧм
1-2 Бала (проект) вӧчӧм
2-3 Пуяс пӧрӧдӧм
2-4 Керка подувлы да му пытшкӧ вӧчан тэчасъяслы коланторъяс вайӧм
3-4 Медводдза вертикальнӧй планировка
4-5 Керка подув да му пытшкӧсса тэчасъяс му вылын мурталӧм
5-6 Керка подув вӧчӧм
5-7 Сӧсва чукӧртан бурня вӧчӧм
5-9 Ывлавывса ва сетан тэчасъяс вӧчӧм
5-12 Электровизулӧн могмӧдӧм
5-23 Муӧ биару гыркс пуктӧм
6-8 Гӧбӧч вӧчӧм
7-9 Сӧсва бурняӧ сӧсва лэдзан гыркс пуктӧм
8-9 Зависимосьт
8-12 Керъяс (брус) вайӧм
9-10 Медбӧръя вертикальнӧй планировка
10-11 Лэбув керем
10-12 Туйяс вӧчӧм
10-25 Ӧграда вӧчӧм
11-12 Гараж керем
12-13 Стынъяс тшупӧм
13-14 Вылыс судталӧн йирк вӧчӧм
13-15 Ӧдзӧс-ӧшинь синъяс тыртӧм
13-17 Джоджув шонтӧм
13-19 Керем помалан коланторъяс вайӧм
14-15 Вежӧсъяс (жырторйӧдъяс) сувтӧдӧм
14-16 Вылыс судта йирк шонтӧм
14-19 Керка вевт вӧчӧм
15-18 Зависимосьт
16-19 Керка шонтан тэчасъяс
17-19 Пӧвъясысь джодж вольсалӧм
17-20 Санузеллӧн поскӧ бетон пуктӧм
18-19 Лятислӧйӧ дзебан электропроводка пуктӧм. Лятислӧй пуктӧм
18-20 Керка пытшкӧсса юанва да сӧсва гырксъяс пуктӧм
20-21 Зависимосьт
21-22 Глазура плитка пуктӧм
21-23 Сантехника приборъяс вайӧм
21-25 Линолеум вольсалӧм
22-23 Метлах плитка джоджӧ пуктӧм
23-24 Сантех приборъяс пуктӧм да испытайтӧм
24-25 Вапӧн мавтчан да шпалерт лемалан удж.

Ӧта-мӧд бӧрся йитчӧм уджъясысь артмӧны туйяс.

Тайӧ графикаӧ тӧдчӧдӧма критическӧй туй: 0-1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-12-13-14-15-16-18-19-20-21-22-23-24-25.

Тайӧ туяс кадлӧн некутшӧм зап абу. Та вӧсна сылӧн ӧтувъя став кадыс и эм керка керем дырся кад (0-сянь 25-ӧдз).

Везъя график сетӧ позянлун аскадӧ заптыны-вайны керемлы коланторъяс, сідз жӧ ас кадӧ вӧчны став уджсӧ.

Везъя графикъяс воліны коркӧ США-лӧн гуся оружиеӧн: сэтшӧм графикъясӧн найӧ вӧчисны военнӧй авианосецъяс, атома бомбаяс да сідз водзӧ. Американечъяс везъя графикӧн вӧдитчӧны быдлаын, кӧні эм некымын исполнитель, весиг, кӧлысь дасьтігӧн, либӧ гортса кутшӧмкӧ мукӧд уджтас вӧчигӧн.

И оні на везъя графикысь нинӧм абу бурджыкыс, торйӧн нин, кор эмӧсь оні компьютеръяса уджтасъяс.

Некутшӧм календарнӧй график ас позянлун серти весиг матӧ оз вермы сибӧдчыны тайӧ график дінас.

Везъя графикъяс колӧ пыртны миянлӧн олӧмӧ быдлаын, торйӧн нин быд могмӧдтӧм на сьӧкыд могъяс вӧчигӧн.

Та вӧсна и петкӧдлӧма тані везъя графикыс.

Пуысь лӧсьыдлуна ас керка керигӧн технологическӧя ӧта-мӧд бӧрся уджъяс вӧчан везъя график


Везъя гравфик вӧчан медколана правилӧяс:

1. Лоӧмторйӧ кӧ пырӧ кык да унджык удж да зависимӧӧы, сэтысь вермӧ петны сӧмын ӧти удж (зависимосьт).
2. Лоӧмторйысь кӧ петӧ кык да унджык удж да зависимосьт, сэтчӧ вермӧ пырны сӧмын ӧти удж (зависимосьт).