А.И.Туркин. Кӧні тэ олан? — Удора

А.И.Туркин. "Кӧні тэ олан?", л.б. 28—30.

*   *   *

Тэ, Удора, тэ Удора,    
Век ыджыд шудӧн ов.
Владимир Попов.

Векньыдик да визув Мозын ю (тадзи комияс нимтӧны Мезень ю) ытва дырйи паськыд лӧз саридз кодь. Уна нэм чӧж сійӧ ассьыс васӧ нуӧ Белӧй мореӧ. Заводитчӧ, тайӧ юыс Тиман рытыввывбокса нюръяссянь. Кузьтаыс Мозынлӧн 966 километр. Шуйга киняулас сылы визувтӧ-тюрӧ Вашка (комиӧн Ву), кодлӧн кузьтаыс 605 километр. Уна сикас чериясӧн озырӧсь тайӧ юясыс. Белӧй моресянь татчӧ катӧны сьӧмга да пӧвтан либӧ пӧв чери (камбала). Лыа дорса бадьяс сайсянь заводитчӧ вӧр: кос ялаа еджыд ягъяс, тшем да пемыд парма. Озырӧсь тайӧ местаясыс зверь-пӧткаӧн да тшак-вотӧсӧн. Тыдалӧ, тайӧ озырлуныс и кыскӧма татчӧ важ йӧзӧс.

Ӧдвакӧ весиг историкъяс да археологъяс вермасны стӧча висьтавны, кор Мезень-Вашка вожъясӧ волісны медводдза олысьяс. Оз вермыны найӧ стӧча шуны и сы йылысь, кутшӧм йӧз воисны да кодарсянь. Ӧтияс чайтӧны, мый Мезень да Вашка вылӧ медводдза овмӧдчысьяс волісны рытыв-войвывсянь, мӧдъяс — лунвывсянь. А, гашкӧ, сэсянь и тасянь. Вермас лоны, шуӧны учёнӧйяс, татчӧ воысь медводдза олысьяс лыдын вӧлісны комияс и рочьяс, а наӧдз овлісны нӧшта кутшӧмкӧ мӧд кыла йӧз — чудьяс. Ӧтитор позьӧ шуны: Вашка да Мезень пӧлӧн йӧз олӧны ёна важӧн.

Комй йӧз ас костаныс тайӧ районсӧ шуӧны Удораӧн, а официальнӧя гижсьӧ Удорскӧй район. П.Савваитовлӧн комиа-роча словарын (1849) гижӧма, мый Удора гӧгӧрвосьӧ кыдзи Увдора, Уддор "улыс, увтас места" (низовый край). Мыйла Удораыс увдор? Кодысь сійӧ улынджык?

Ӧткодявны кӧ Мезень да улыс Эжвалысь бассейнъяс море уровень серти, то Удора лоӧ вылынджык. Да и асьныс удорасаяс шуӧны: колӧ лэччывны Шожымӧ, кайлыны Удораӧ. Шожым (рочӧн Шежам) — улыс Эжваса сикт, кысянь Удораӧ важӧн муніс вӧла Буткан туй.

Важ документъясӧн тӧдмасигӧн тыдовтчӧ, мый Удоранас важӧн шулӧмаӧсь сӧмын Вашка юлысь бассейнсӧ. Сідз, 1608, 1646 воясся писцӧвӧй книгаясын пасйӧма "Волость Удорская, а Вашка тож по реке Удоре". Кыдзи аддзанныд, тані Вашка юсӧ нимтӧма Удораӧн, а Удорскӧй вӧлӧстьыслӧн вӧлӧма мӧд ним Вашка.

Профессор А.К.Матвеев ӧти статьяын видлалӧ Вашка (важ документъясын частӧ гижлісны Важка) кызлысь артманногсӧ. Сійӧ лыддьӧ, мый Вашка нимсьыс медводз колӧ торйӧдны роч суффикс -ка. Воддза юкӧныслы ваш- (важ-) лӧсялӧ коми кыв вож "приток", коді тшӧкыда паныдасьлӧ коми да роч территорияяс вывса ю нимъясын (Войвож, Косвож, Ратваж, Ухваж).

Вашка бокса Важгорт сиктлысь нимсӧ сійӧ гӧгӧрвоӧ тадзи: "Важ ю дорын горт". Пасъям дзик пыр, мый Важгортлы воча вокнас лоӧ Выльгорт. Татшӧм нимъясыс паныдасьлӧны и Удорасянь бокын, весигтӧ Кама вылын. Тӧдам, мый удорасаяс Вашка юсӧ шуӧны Вуӧн. Тыдалӧ, Вашка да Ву формаясыс ӧти нимлӧн вариантъяс, но кутшӧм кыв вылын, ӧні водзджык на висьтавны, а фантазируйтны ог кутӧй.
Сӧмын пасъям, мый Удора нимыс артмӧма Ву да дор кывъясысь. Важ коми (древнепермскӧй) кывйын в-ыс вӧлӧма шӧркодьӧн в да у костын. Ю нимас (Ву) кольӧма в, а Удораас вӧлӧма у, коді бӧрынджык ӧтлаасьӧма мӧд у-ыскӧд: Уу+дор+а. Роч кыв мӧрччӧдӧм улын (земля Удора, Удорская земля) артмӧма и бӧръя а-ыс.

Сідзкӧ, Удора лоӧ Вудор, мӧд ногӧн кӧ — Ву ю пӧлӧн район, места, поселение. Татшӧм сяма нимыс уна, шуам, Обдор (важ роч картаяс вылын Обдорск) "Салехард" — Обь ю дорын район, места, поселение; Совдор "Сольвычегодск" — Совъю дорын район, места, сов дорын поселение; Сардор "Пустозерск" — саридз дорын места, поселение, район.

Паськыда нюжӧдчӧма Удораса парма. Уна во чӧж сійӧ сулаліс чӧв-лӧнь. Талунъя Удораӧс позьӧ шуны промышленнӧй районӧн. 12 лесопункт страналы быд во модӧдӧ нёль миллионысь унджык кубометр вӧр. Та мындасӧ оз сет республикаса ни ӧти район.