Кымын Зыряновск эм Сибирын?

А.И.Туркин. "Кӧні тэ олан?", л.б. 100—104.

*   *   *

Медым тыр-бура вочавидзны тайӧ юалӧм вылас, вайӧдам Геннадий Юшковлысь ӧти кывбур:

Сы мында Зыряновск эм Сибирын!..
Налы подув пуктіс коми морт.
Тшыгӧмыс кор топӧдіс да йирис,
Ковмис сылы кольны парма-горт.
Петіс асъя шоидіыслы воча,—
Мышкас ноп, а коскас тошка чер.
Тувсов ош моз зілис сӧмын водзӧ,
Ныровмунліс, суліс кодыр зэр.
Пернапастӧг вӧрӧ-ваӧ пырис,
Косан думӧн сьӧлӧмсӧ эз нок...
Сы мында Зыряновск эм Сибирын!
Ӧні таысь любӧ мен и шог.

Кор лыддян тайӧ кывбурсӧ, збыль вылӧ лоӧ любӧ и шог. Любӧ сы вӧсна, мый уна лыда Зыряновск сиктъяслы подув пуктіс коми морт. Курыд шог шымыртӧ сьӧлӧмтӧ, кор мӧвпыштан, кыдзи коми войтыр дадьясӧн, мышкас нопъясӧн, челядь котырӧн эновталісны чужанінсӧ да муналісны Сибирӧ корсьны няня муяс. На лыдысь унджыкыс бӧрсӧ эз бергӧдчыв гортас. И став матушка-Сибирь кузьтала паськалісны Зыряне, Зырянка, Зырянов, Зыряновка, Зыряновская, Зырянское нима сиктъяс.

Сибирлӧн история топыда йитчӧма коми йӧзкӧд. XVI да торйӧн нин XVII нэмъясын Россия зілис ӧтлаӧдны ас дінас Сибирса да Ылі Асыввывса выль муяс, восьтыны Войвывса морскӧй туй. Повтӧм землепроходецъяс воысь во писькӧдчисны пыр ылӧджык и ылӧджык тӧдтӧм муясӧ. На лыдын туй индалысьяснас, а корсюрӧ и отрядса нырщикъяс пыдди вӧліны повтӧм коми йӧз. Кыдзи юӧртӧ Сибирскӧй летопись, Ермак отрядӧ вӧлі индӧма туй индалысьясӧн — "вожъясӧн" 40 зырянинӧс. Тайӧ кадсяньыс быд походын нуӧдысьяснас вӧліны комияс. Найӧ медбура тӧдлісны сьӧкыд сибирскӧй туй. Ляпин да Березов костса туй сідзи и шусьылӧма Зырянюш (юш — туй), рочӧн Зырянский тес. Да и Березов карсӧ, комиӧн Кыдзкар, тыдалӧ, стрӧитлӧмаӧсь комияс. Роч историк Г.Ф.Миллер гижліс: "Березов кар стрӧиттӧдз сэні вӧлі неыджыд острог да Емваса ратнӧй йӧзлӧн ичӧтик группа".

Отряд бӧрся отряд писькӧдчисны Сибирса вӧръясті повтӧм сьӧлӧма йӧз, ичӧтик пу карабъяс вылын петавлісны восьса саридзӧ да восьтавлісны тӧдтӧм муяс. Обсянь найӧ вуджлісны Енисейӧ, сэсся Лена вылӧ, Колыма да Анадырь юяссянь Чукоткаӧ да Камчаткаӧ. Ӧти татшӧм отрядӧн веськӧдліс Колыма восьтысь коми морт Дмитрий Михайлов Зырян. Сы нимӧн шусьӧ Зырянка ю Камчатскӧй областьын. Пӧшти тайӧ жӧ кадас Зырянка нима юяс чужӧны Енисей, Лена да Чулым бассейнъясын.

Чукотка гӧгӧр Семен Дежневлӧн зэв тӧдчана морскӧй походын (1648) тшӧтш вӧліны Коми муысь петӧм йӧз. Ӧні сьӧкыд висьтавны, кымын да кодъяс вӧліны. Но кор Дежнев воис Анадырӧ, сылӧн 12 морта отрядын вӧліны Иван Зырянин да Фома Пермяк.

XVII да XVIII нэмъясӧ пыр ёнджыка и ёнджыка коми войтыр муісны Сибирӧ. Ӧтияс вӧравны, тшӧкыда вузасян могъясӧн, но унаӧн мунісны нэм кежлӧ да овмӧдчисны выль муясын. Сибирын коми йӧз котыртлісны ассьыныс сиктъяс.

Коми йӧзлӧн Сибирӧ ветлӧм-мунӧм йылысь, сэні олӧм-вылӧм йылысь унаысь гижліс этнограф Л.Н.Жеребцов. Ӧти гижӧдын сійӧ пасйӧ, мый 1639—1640 воясӧ Верхотурье кар дорын Тура ю пӧлӧн вӧлі некымын грезд, на лыдын Зырянин Семейкалӧн, Гилев Семейкалӧн, Зырянин Митькалӧн, Ошкоков Семейкалӧн да Зырянскӧй сиктъяс. Тайӧ грездъясас комияс вӧдитлӧмаӧсь видз-му, вӧравлӧмаӧсь.

Коми муысь дона прӧмыс бырӧм вӧсна коми войтыр тшӧкыда ветлывлӧмаӧсь вӧравны низьӧн озыр Сибирӧ. Печора вожъясӧд — Усва, Щугӧр да Ылыч кузя вуджлӧмаӧсь Из сайӧ, Обь ю вожъясӧ. XVII нэмын рочьяскӧд ӧтлаын коми вӧралысь войтыр пыр пыдӧджык писькӧдчӧмаӧсь Сибирӧ. Ӧти документын казьтывсьӧ, мый вӧралысьяс пӧвстын, кодъяс сибӧдчӧмаӧсь Е.П.Хабаровлӧн отрядӧ Даурскӧй муӧ сылӧн 1649 вося поход дырйи, вӧлӧмаӧсь тшӧтш Тренька да Калинка Зырянинъяс.

Воысь воӧ коми мортлы лои сьӧкыдджык перйыны кынӧмпӧт вӧралӧм да чери кыйӧм помысь: олысьяслӧн лыдыс век содіс, а зверь-пӧтка да чери пыр чиніс. Ыджыд неминучаяс, няньтӧм вояс, воддза пужйӧн да лымйӧн кынтӧм кӧдзаяс вӧсна быдса сиктъясӧн коми йӧз муналісны асланыс чужанінысь. И дерт, бара жӧ няня Сибирӧ. Вайӧдам 1631 вося гижӧд (челобитнӧй), кодӧс мӧдӧдлӧмаӧсь царлы Ляй сиктса крестьяна: "Обнищали, обдолжали велики долги и многие с Выми Ляльской трети крестьяна розно разбрелись в Сибирские города".

Кузь туйын найӧ тшыгъялісны да кынмалісны кулалісны уна сикас висьӧмъясысь, но шуд корсьысьяс кыссисны пыр водзӧ и водзӧ. Ӧтияс кӧ водзтіджык пуксьывлісны бурджык местаясӧ, на дінӧ овмӧдчывлісны мукӧдъяс, а эз кӧ сьӧлӧмъяс выланыс волыны адзӧминъясыс, бара вӧрзьывлісны водзӧ да заводитлісны корсьны бурджык местаяс. Олісны дружнӧя, ӧтсӧгласӧн, топыда кутчысьлісны ӧта-мӧд дінаныс, зілисны ёнджыка дӧзьӧритны чужан кывсӧ да олан сямсӧ. Тадзи коми войтыр рочьяскӧд ӧтвылысь отсалісны ёнджыка овмӧдны Сибирлысь паськыд отсӧ Урал-Изсянь Лӧнь океанӧдз, отсалісны йитны Сибирӧс миян государство дінӧ.

Кытысь корсьны ӧні коми йӧзлысь челядьсӧ? Восьтам географическӧй карта: Пермскӧй областьысь аддзам Зырянова нима ӧкмыс сикт, ӧти Зырянское, куим Зырянка, квайт Зырянов; Свердловскӧй областьыс — кык Зырянова, вит Зырянская, кык Зырянка, кык Зырянское; Тюменскӧй областьысь — кык Зырянка, кык Зырянское, Зырянская заимка, нёль Зырянова; Курганскӧй областьысь — кык Зырянка, Зырянское да Зырянская; Челябинскӧй областьысь — Зырянка да Зыряне; Алтайскӧй крайысь — Зырянка да Новозырянка; Томскӧй да Омскӧй областьясысь Зырянскӧй район да Зыряновскӧй сельсӧвет, а Якутскӧй АССР-ысь районнӧй центр Зырянка.

Свердловскӧй областьса ӧти Зырянка сиктын чужис да быдмис повтӧм разведчик Н.И.Кузнецов, коді бура сёрнитіс комиӧн.

Ӧні Сибирь пасьтала паныдасьлӧны Габовъяс, Гутовъяс, Зыряновъяс, Истоминъяс, Каневъяс, Рочевъяс, Кузивановъяс, Турышевъяс, Турубановъяс, Шараповъяс. Унаӧн на пиысь асьнысӧ лыддьӧны нин рочьясӧн.