Пулӧн нимыс сус

Коркӧ важӧн коми муын    
Лыдтӧм, помтӧм вӧлі вӧрыс.
Михаил Лебедев.

А.И.Туркин. "Кӧні тэ олан?", л.б. 43—46.

*   *   *

Коми пармаын быдмӧны быд сикас коръя да лыска пуяс — коз, пожӧм, пелысь, бадь, пипу. Ӧтиясӧс на пиысь ми бура тӧдам, мӧдъяс йылысь кывлывлам бать-мамсянь. Олӧма йӧз висьтавлӧны, мый эм сус пу, мыгӧрнас пожӧм кодь, но торъялӧ сійӧн, мый лӧсталысь кузь лысъясыс ӧтлаасьӧмаӧсь витӧн-витӧн, кӧйдысыс гырысь, сьӧкыд, эжсьӧма чорыд кышӧн.

Сус пу быдмӧ ньӧжйӧ, но кузь нэма, дыр олӧ. Миян пармаысь позьӧ аддзыны 500 вося пуяс. Аслас кузь нэмнас сійӧ чужтӧ кык миллион гӧгӧр сус коль, кодъяс бурдӧдӧны мортӧс уна висьӧмысь. Войдӧр Коми муын быдмывлӧмаӧсь зэв кыз сус пуяс, ӧти плакаысь вӧчлывлӧмаӧсь ӧдзӧсъяс, улӧс-пызанъяс, эжлывлӧмаӧсь керка пытшкӧсъяс. Татшӧм керкаын дыр кутчысьӧ сус пу кӧрыс, видзӧ керкасӧ гагъясысь. Сус пуысь вӧчӧм шкапъясын да сундукъясын некор оз овмӧдчыв воз.



Миян республикаын медся уна сус пу быдмӧ Печора да Урал-Из костын. Торъя пуяс да неыджыд вӧрторъяс паныдасьлӧны Интинскӧй, Ухтинскӧй, Кӧрткерӧсскӧй, Княжпогостскӧй, Усть-Куломскӧй районъясын. Сус пулӧн быдмӧм йылысь медся бура век жӧ висьталӧны места нимъяс: Сусъёль, Суснӧрыс, Сусаму, Сускаёль, Сусув, Сускинъёль, Кедраёль, Кедровка, Кедрӧвӧй Шор.

XIX нэмся словэрьясысь аддзам нӧшта ӧти пу — оржи, оржи пу (Populus nigra L.) "осокорь, сьӧд тополь". Миян нэм заводитчигӧн оржи пу паныдасьліс на, но шоча нин. Эжваса чери кыйысьяс висьталӧм серти оржи пуысла да кырсьысла ветлывлӧмаӧсь мешӧкъясӧн Яренск бердӧ. Кырссьыс вӧчавлӧмаӧсь ботанеч табъяс, сулея пробкаяс. Тайӧ пуыс бура вӧлӧма тӧдса и пыж вӧчысьяслы. Пииу пыж вӧчигӧн пыдӧсас ортсыладорсяньыс тувъявлӧмаӧсь визьӧн-визьӧн ӧткузя дженьыдик тувъяс, медым пытшкӧсладорсяньыс пыжсӧ кодйигӧн ӧттшӧтш воӧдчыны став тувйӧдзыс да вӧчны пыж пыдӧссӧ быдлаті ӧткызаӧн. Тайӧ тувсӧ шуӧны оржи тувйӧн.

Оржи кыв сідз жӧ кольӧма места нимъясын. Тентюков горулын эм Оржадав. Вомын сиктса войтырлы, дерт, тӧдса Оржалыа видз. Кырс — Семуков бокысь позьӧ аддзыны Оржыкурья да Оржысён. Зеленеч дорын эв Орджытысён нима видз, а Виздін сиктлы воча Эжва мӧдарын куйлӧ Оржыа видз. Тайӧ места нимъясыс висьталӧны, мый важӧн оржи пу быдмылӧма паськыда, но абу сплӧшнӧя, а діясӧндіясӧн...

Ӧти важ ӧбраз вылӧ Стефан Пермский аслас кинас гижӧма: "Сэсь вэлмӧссис ен Аврамлы Мамбри тупу дорын". Тайӧ ичӧтик гижӧдас паныдасьлӧ дуб пулӧн коми ним — тупу. Сійӧ сідз жӧ зэв важся кыв и сылы лӧсялӧны удмурт тыпы, мари тум, мордва тумо, финн tammi, эст tamm. Стефан Пермский кадся гижӧдсӧ колӧ гӧгӧрвоны тадз: "Сэсся воис ен Аврам дінӧ Мамбри дуб дорын".

Ӧні коми кывйын оз паныдасьлы тупу кывйыс сы вӧсна, мый оз нин быдмы тайӧ пуыс. Сыктывкарын быдмысь ӧтка дуб 1914 воын садитлӧма учитель С.С.Клочков. Коми муын дуб быдмылӧма жӧ важӧн. Археологъяслы сюравлӧны тупуысь вӧчӧм ньӧввужъяс, шы вороігьяс да мукӧдторъяс. Кӧні нӧ вӧвлӧмаӧсь тупу расъяс? Тайӧ юалӧм вылас веськыда вермасны висьтавны бара жӧ места нимъяс. Улыс Эжваын Виздін сиктлы воча ю мӧдарса видзьяс вылын эмӧсь Вылыс Тупу да Улыс Тупу нима местаяс. Вермас лоны, мый Туис-Керӧс гӧгӧрса места нимъяс: Тупийӧр, Тупиорд, Тупиты, Тупитуй йитчӧмаӧсь тупукӧд.

Сук парматі писькӧдчӧны сӧдз ёльяс да ичӧтик шоръяс, кодъяс ассьыныс сӧстӧм васӧ нуӧны Печораӧ, Изьваӧ, Эжваӧ да Емваӧ. Юяс бокын сулалӧны пуяс, веж великанъяс да кыскӧны ас дінас мортӧс мичлуннас да коланлуннас. Код тӧдас, кымын нэм кутасны нӧшта найӧ суланы да гажӧдны миянлысь вӧр-васӧ, мортлысь да немӧсъяслысь олӧмсӧ. А вермас лоны сідз, мый локтан поколениелы колясны сӧмын налӧн мича нимъясыс, кыдзи артмис тупу да оржи пуяскӧд.