Мой кер лэдзӧ...

А.И.Туркин. "Кӧні тэ олан?", л.б. 39—41.

*   *   *

"Катша, катша китш-котш тури помечӧ корӧ..." — кодлы абу тӧдса тайӧ йӧзкостса коми сьыланкывйыс. Торйӧн нин ёна радейтӧны сійӧс сьывны ныв-зонпосни. Сьыланкывъяс петкӧдлӧма пемӧсъяслысь морт сяма удж, турилы ӧтвылысь отсасьӧм, помечалӧм, дружнӧй олӧм. Серпасъясыс зэв нин збыль сямаӧсь, быд пемӧс вӧчӧ сэтшӧм удж, коді сылы медся лӧсялӧ. Ош — керка лэптысь. Сӧмын ошлӧн сы мында вын, медым оланін стрӧитны. Кӧин — кер кыскалысь. Тайӧ вӧрса пемӧсыс сідз жӧ зэв ён, а кертӧ кыскавны колӧ мыйта вын! Мой — кер лэдзысь. Коді нӧ мойыс? — тшӧкыда юавлӧны челядь. Да и ӧдвакӧ быд верстьӧ морт вермас веськыда вочавидзны. 1973 вося тӧлын ме гижалі места нимъяс Турья сикт гӧгӧрысь. Олӧма морт, коді чужлӧма да быдмылӧма тайӧ Емва бокса сиктас, ставсӧ лючки-ладнӧ меным висьтавліс. Сюри кык ним: Моявидз да Мойкӧртма. Ме и юала: "Мый петкӧдлӧны моя да мой кывъясыс?"- "Ог вермы висьтавны", — шуӧ сійӧ. Ме водзӧ нуӧда сёрнисӧ: "Эм ваын олысь сэтшӧм зверь, рочӧн бобер, тӧданныд сійӧс?". "Кыдз нӧ, кыдз нӧ. Сэні жӧ Моявидз бокас весиг эм важ бобровӧй помӧд". "Бобрыс комиӧн лоӧ мой"- "Вот кыдз! А ме мыйта думайті, мыйла нимыс Моявидз? Артмӧ, быттьӧкӧ, менам видз. Коми нисьӧ роч ним. Вӧлӧмакӧ зэв прӧстӧ — мой оланін дорса видз".

Мой важ коми кыв. Сійӧ кӧть и эм словарьясын, но йӧзкостса сёрниын омӧля бергалӧ сы вӧсна, мый ваын олысь тайӧ пемӧсыс Коми муысь дзикӧдз бырліс.

Важӧн мой овлӧма паськыда, пӧшти быд пельӧсын. Та йылысь висьталӧны места нимъяс: Моявиям, Мояты, Мояшор, Мойвадді, Мойвадегащелья, Мойпукан (Эжва вожын), Мояйир, Мойёль, Мойді, Мойкыянъёль, Мойпыкедаёль (Печора вожын).

Сыктыв, Мезень, Эжва да Печора вожъясын ӧні тӧдса важ йӧзлӧн сё сайӧ сулаланін, кармылькъяс, пещераяс и быдлаысь сюралӧны мой лыяс.

Ичӧтика пыралам историяӧ. X нэмӧ Коми муӧ воисны Новгородса йӧз. Зверь куясӧн вузасян центръясӧн лоины Сольвычегодск, Пустозерск да Архангельск. Низь куяскӧд лыбис доныс и мой куяс вылӧ. Ку кындзи ярмаркаяс вылын ыджыд дон сетлісны и "бобрӧвӧй струяысь", коді применяйтчис йӧзкостса медицинаын, а сідз жӧ горт овмӧсса да религиознӧй обрядъясын.

Мойӧс видзӧм вылӧ, найӧс рациональнӧя кыйӧм могысь вӧлі лӧсьӧдӧма бобровӧй угодиеяс — "бобровые гоны". 1608 вося писцӧвӧй книгаын татшӧм бобрӧвӧй гонъясыс" казьтывсьӧны Субач да Мадмас юясын, ӧнія Кослан дінын.

XV—XVII нэмъясӧ мойӧс кыйлісны на став Коми му пасьтала. Вайӧдам 1575 вося грамотаысь пасйӧд: "...А се угодие Усть-Цилемской волости жильцов по реке Печоре рыбные ловли и тони, и речки, и сторонние, которых устьи падут в реку Печору... и всего 14 тонь, да 6 речек, а ловят на всех на тех тонях красную рыбу семгу, а в речках ловят белую, да бобра бьют всею Усть-Цилемской волостью жильцы...".

Мойлӧн дона куыс пыр ковмис унджык и унджык Доныс сы вылӧ лунысь-лун содіс, а пемӧсъяслӧн лыдыс тӧдчымӧн чиніс. Кольӧм нэм шӧрын дзикӧдз бырисны мойяс Эжва вожысь, неуна сёрӧнджык вӧлі виӧма медбӧръя мойӧс и Печора вылын. Тадзи воми йӧз костын вуні и дона пемӧслӧн мича нимыс — мой. Кыдзи ми пасйылім нин, тайӧ кывйыс колис сӧмын важ сьыланкывъясын да места нимъясын.

Коми республикаӧ мойӧс вӧлі выльысь вайӧма Воронежскӧй заповедникысь 1938 вося сентябрын да лэдзӧма Печораӧ ЬӀджыд Шежим вожӧ. Мӧдысь вайисны Печоро-Илычскӧй заповедникӧ Кедровка юӧ. Коймӧдысь лои лэдзӧма 1950 вося августын Сторожевскӧй районын Ягвож юӧ. Сэсся мойясӧс вӧлі лэдзӧма республикаса став юясӧ: Шомвукваӧ (Емва), Йирва да Субач юясӧ (Мезень), Метъюӧ (Сыктыв). 1964 воӧдз Коми республикаса юясӧ мойӧс вӧлі лэдзӧма 15-ысь — 250 гӧгӧр лов. А 1969 воын нин миян юясын мойыс вӧлі 1300—1400 ловӧдз.

Бергӧдчам воддза сёрни дінӧ — "мой кер лэдзӧ", Збыльысь шуӧма. Оз али мый сійӧ кертӧ сяммы лэдзны? Ӧкмысдас сантиметр кызта пипу йирӧ. Дас сантиметр кызта кертӧ вермас "лэдзны" ӧти часӧн.

Пасъям, мый мой кывйыс зэв важ. Сійӧ паныдасьлӧ удмурт (мый), мордва (мияв), финн (маява), карел (маяй), саами (май) кывъясын.