Чужмӧр-нылӧй, чабанӧй...

А.И.Туркин. "Кӧні тэ олан?", л.б. 42—43.

*   *   *

"Чужмӧр-нылӧй, чабанӧй..."

Тадзи заводитчӧ паськыда тӧдса коми сьыланкыв. Тайӧ сьыланкывсӧ тӧдӧны став Коми му пасьтала, эм сылӧн 30 гӧгӧр вариант: Чужмар-нылӧй, Чаба-ныы; Чужмар-нылӧ-Чабанӧ; Чожман-нылӧй, Чабанӧй; Чожмӧр-нылӧй, Чабанӧ; Чурбӧж-нылӧй, Чабанӧй: Чужмэр-нылӧ, Чабанӧ, Чуба-нылӧ, Чаба-нылӧ да с.в.

Коми йӧзкостса сьыланкывъяс: "Чужмӧр-нылӧй, чабанӧй".

Унаӧн сьылӧны тайӧ мича сьыланкывсӧ, но оз быдӧн тӧд, кутшӧм вежӧртасыс чужмӧр да чабанӧй кывъяслӧн. Гашкӧ, сы вӧсна и быд сьылысь тайӧ кык кывсӧ сьылӧ ас ногыс.

ЬӀджыд отсӧг миянлы сетӧны коми-пермяцкӧй да удмуртскӧй кывъяс. Удмурт ногӧн чӧжмер, а коми-пермяцкӧй ногӧн чужмӧр лоӧ "сьӧдбӧж". Важӧн, тыдалӧ, тайӧ кывйыс паськыда бергалӧма и коми сёрниын. Аддзам ми сійӧс и Г.С.Лыткинӧн "Зырянский край и зырянский язык при епископах Пермских" нима книгаысь (1889), кӧні 107 лист бок вылын пасйӧма: чужмӧр "горностай". Эм тайӧ кывйыс и 1843 вося ки помысь гижӧм "Роча-комиа словарын". Паныдасьлӧ чужмӧр кывйыс и места нимъясын: Чужмӧръёль эм Печораын да вылыс Эжваын, Дон грезд дорын эм Чужмеркуш, Сыктыв вожса Ыб сиктын эм Чужмаров ов.

Чужмӧр (сьӧдбӧж) важӧн вӧлӧма вежа пемӧсӧн да тотемӧн, но йӧзкостса сьыланкывъясын чужмӧр кыв петкӧдчӧ кыдзи художественнӧй средство, эпитет, код отсӧгӧн торйӧдӧны нывлысь мичлунсӧ да мелілунсӧ.

Мӧд кывйыс — чабанӧй — сідз жӧ лоӧ эпитетӧн ныв кыв дінас, но бара жӧ ӧнія сёрниын оз паныдасьлы. Сы йылысь, мый чаб (-анӧй—уменьшительно-ласкательнӧй суффикс) кывйыс ёна бергалӧма коми сёрниын, висьталӧны татшӧм места нимъяс: Чапан, Чапандин-ыджыднюр, Чапанчомъёль, Чапанчомкосаіёль, а Прилузьеын Лойма сиктын эм Чабанов ов.

Кутшӧм вермас лоны тайӧ кывйыслӧн вежӧртасыс? Профессор А.К.Микушев лыддьӧ, мый Чабаныв, Чуба-ныв колӧ гӧгӧрвоны, кыдзи "ыджыд морӧса ныв". Изьва да удора сёрниын чуп лоӧ "нёнь, морӧс".

Век жӧ матынджык да эсканаджык профессор В.И.Лыткинлӧн мӧвпыс. Важ коми сёрниын вӧлӧма чабли "шобді" кыв. Шобді, медся бур быдмӧг, и вермис, дерт, босьтчыны эпитет пыдди. Вайӧдам пример ӧнія сёрниысь: шобді гӧлӧс "мича, нежнӧй гӧлӧс". Шуӧны, гудӧкыс пӧ шобді гӧлӧса, мичаа ворсӧ. Сідзкӧ, "Чожмӧр-нылӧй, чабанӧй" колӧ гӧгӧрвоны: "Сьӧдбӧж (кодь) нылӧй, (менам) шобдіӧй".